6.3 Heimsfræði og tilvist Guðs

6.3 Heimsfræði og tilvist Guðs

Námsmarkmið

Í lok þessa hluta munt þú geta:

• Lýsa markhyggjurökum og siðferðisrökum fyrir tilvist Guðs.
• Gera grein fyrir heimsfræði hindúa og rökum með og móti tilvist hins guðlega.
• Útskýra verufræðileg rök Anselms fyrir tilvist Guðs.
• Greina á milli rökfræðilega vandans og sönnunarvandans um hið illa.

Önnur stór spurning í frumspeki tengist heimsfræði. Heimsfræði er rannsóknin á því hvernig veruleikanum er skipað. Hvernig getum við gert grein fyrir þeirri skipan, sem byggir á mörgum ólíkum þáttum eins og orsakasamhengi, tilfallandi atburðum, hreyfingu og breytingum, sem við upplifum í veruleika okkar? Megináhersla heimsfræðilegra raka er á að sanna rökfræðilega nauðsynlega frumorsök til að útskýra þá reglu sem við sjáum. Eins og rætt var í fyrri hlutum, hafa þjóðir í árþúsundir lagt hugmyndina um frumhreyfil eða frumorsök að jöfnu við hið guðlega sem er til í öðrum veruleika. Þessi hluti mun fjalla um ýmis rök fyrir tilvist Guðs sem og hvernig heimspekingar hafa samræmt tilvist Guðs við tilvist hins illa í heiminum.

Markhyggjurök fyrir tilvist Guðs

Markhyggjurök (e. teleological arguments) skoða þá eðlislægu hönnun sem finnst í veruleikanum og reyna að álykta um tilvist veru sem ber ábyrgð á þeirri hönnun sem sést. Markhyggjurök taka til greina það stig hönnunar sem finnst í lifandi lífverum, þá reglu sem birtist á heimsfræðilegum mælikvarða, og jafnvel hvernig tilvist reglu almennt hefur þýðingu.

Hönnunarrök Tómasar frá Akvínó

Leiðirnar fimm Tómasar frá Akvínó eru þekktar sem markhyggjurök fyrir tilvist Guðs út frá tilvist hönnunar í reynsluheiminum. Hér er ein möguleg framsetning á hönnunarrökum Tómasar:

1. Hlutir sem skortir þekkingu hafa tilhneigingu til að stefna að markmiði.
2. Þessir hlutir stefna að marki annaðhvort fyrir tilviljun eða vegna hönnunar. Það er augljóst að það er ekki fyrir tilviljun. Hlutir sem skortir þekkingu stefna að marki vegna hönnunar.
   1. Það er augljóst að það er ekki fyrir tilviljun.
   2. Hlutir sem skortir þekkingu stefna að marki vegna hönnunar.
3. Ef hlut er stýrt að marki, krefst það stjórnunar af einhverri veru sem býr yfir vitsmunum (t.d. örin sem bogmaðurinn stýrir).
4. Þess vegna er til einhver vitsmunavera sem stýrir öllum náttúrulegum hlutum að marki sínu. Þessi vera er þekkt sem Guð.

Hönnunarrök í líffræði

Þótt Tómas hafi dáið fyrir löngu lifa rök hans enn í umræðunni í dag og vekja ástríðufullar deilur. Slíkt er tilfellið með hönnunarrök í líffræði. William Paley (1743–1805) setti fram markhyggjurök, stundum kölluð hönnunarrök, um að það sé svo mikið af flóknum smáatriðum, hönnun og tilgangi í heiminum að við verðum að gera ráð fyrir skapara. Sú fágun og ótrúlegu smáatriði sem við sjáum í náttúrunni gætu ekki hafa orðið til fyrir tilviljun.

Paley styður afstöðu sína með hliðstæðu milli hönnunar úrs og hönnunar alheimsins. Hugsum okkur að þú finnir gamaldags vasaúr á strönd. Þegar þú opnar það sérðu tannhjól og gorma vinna saman. Þú getur trekkt úrið upp og fylgst með gangverkinu mæla tímann. Þar sem allir hlutarnir vinna saman að skýru markmiði þætti ótrúlegt að úrið ætti sér engan hönnuð.

Hugleiddu nú annan hlut – segjum, flækjustig innri starfsemi mannsaugans. Ef við getum gert ráð fyrir úrsmið fyrir úrið (vegna hönnunar úrsins), verðum við að geta gert ráð fyrir hönnuði fyrir augað. Að sama skapi verðum við að gera ráð fyrir hönnuði fyrir alla þá hluti sem við sjáum í náttúrunni og sýna reglu. Þegar litið er til þess hve flókin og stórkostleg hönnunin er í heiminum í kringum okkur, hlýtur hönnuðurinn að vera guðlegur hönnuður. Það er að segja, það hlýtur að vera til Guð.

Oft eru hönnunarrökin sett fram sem tilleiðsla:

1. Í öllum hlutum sem við höfum reynslu af og sýna hönnun, höfum við reynslu af hönnuði.
2. Alheimurinn sýnir reglu og hönnun.
3. Gefið 1. forsendu, hlýtur alheimurinn að eiga sér hönnuð.
4. Hönnuður alheimsins er Guð.

Siðferðisrök fyrir tilvist Guðs

Önnur tegund raka fyrir tilvist Guðs byggir á siðspeki og siðfræði. Hugleiddu huglæg og hlutlæg gildi. Huglæg gildi eru þær skoðanir sem stýra og drífa áfram hegðun sem talin er leyfileg samkvæmt ákvörðun einstaklings eða menningarheims einstaklingsins. Hlutlæg gildi stjórna siðferðislega leyfilegum og eftirsóknarverðum niðurstöðum sem eiga við um alla siðferðisgerendur. Siðferðisleg rök fyrir tilvist Guðs byggja á tilvist hlutlægra gilda.

Ef hlutlæg gildi eru til vaknar spurningin: Hvaðan koma þau? Eitt svar er að grundvöll þeirra sé að finna í Guði. Röksemdafærsluna má setja fram með forsendum og niðurstöðu á eftirfarandi hátt:

1. Ef hlutlæg gildi eru til, hlýtur að vera til uppspretta fyrir hlutlægu gildi þeirra.
2. Uppspretta alls gildis (þar með talið gildis hlutlægra gilda) er Guð.
3. Hlutlæg gildi eru til.
4. Þess vegna er Guð til.

Verufræðileg rök fyrir tilvist Guðs

Verufræðileg rök fyrir Guði voru sett fram af ítalska heimspekingnum, munkinum og erkibiskupinum af Kantaraborg, Anselm (1033–1109). Anselm lifði á tímum þar sem trú á guðdóm var oft talin sjálfsögð. Hann, sem persóna og sem ábóti í klaustri, hafði upplifað og orðið vitni að efa. Til að sefa þennan efa reyndi Anselm að sanna tilvist Guðs á svo óhrekjanlegan hátt að jafnvel hörðustu vantrúarmenn neyddust, vegna skynseminnar, til að viðurkenna tilvist Guðs.

1. Þegar við tölum um Guð (hvort sem við fullyrðum að Guð sé til eða Guð sé ekki til), erum við að íhuga veru sem hægt er að skilgreina sem „veru sem ekkert meira er hægt að hugsa sér“.
2. Þegar við tölum um Guð (hvort sem er sem trúaður eða vantrúaður), höfum við huglægan skilning á því hugtaki – með öðrum orðum, hugmyndin er innan skilnings okkar.

Anselm greinir á milli þess sem er aðeins til í huganum og þess sem er bæði til í huganum og veruleikanum. Hvort er meira? Hugsum okkur málverk. Fyrst er það aðeins hugmynd listamannsins. Fullgert málverk er hins vegar bæði hugmynd og efnislegt verk. Að mati Anselms er síðara tilvikið meira en hugmyndin ein.

Á þessum tímapunkti er þriðja lykilatriðið staðfest:

1. Það er meira að vera til bæði í huganum og veruleikanum en aðeins í huganum.
   1. Ef Guð er vera sem ekkert meira er hægt að hugsa sér (staðfest í 1. forsendu hér að ofan);
   2. Og þar sem það er meira að vera til í huganum og í veruleikanum en í huganum einum saman (staðfest í 3. forsendu hér að ofan);
   3. Þá hlýtur Guð að vera til bæði í huganum (staðfest í 2. forsendu hér að ofan) og í veruleikanum;
   4. Í stuttu máli, Guð hlýtur að vera. Guð er ekki aðeins hugtak innan hugans heldur einnig veruleiki utan hugans.

Heimsfræði hindúa

Viðhald lögmáls karma

Þótt hægt sé að skilja orsakasamhengi karma án þess að vísa til guðdóms, er ekki eins auðvelt að útskýra hvernig orsakakeðja karma er svo vel skipulögð og fær um að skila réttlátum niðurstöðum án þess að vísa til guðdóms. Ein möguleg framsetning á rökunum fyrir tilvist Guðs út frá karma gæti því hljóðað svo:

1. Ef karma er raunverulegt verður eitthvert afl eða vera að tryggja að karmísk skuld og laun skili réttlátum afleiðingum.
2. Uppspretta karmísks réttlætis verður að vera meðvitaður gerandi sem getur komið reglu á öll karmísk tengsl fortíðar, nútíðar og framtíðar.
3. Karmískt réttlæti er til.
4. Því hlýtur meðvitaður gerandi, sem getur komið reglu á öll karmísk tengsl, að vera til.
5. Þess vegna er Guð til.

Efnisheimurinn sem birting guðlegrar vitundar

Heimsfræðin sem byggð er á trúarlegum kenningum gerir ráð fyrir röksemdafærslu innan hindúískrar hugsunar sem sameinar útgáfu af siðferðisrökunum og hönnunarrökunum. Nema gert væri ráð fyrir guðlegum hönnuði, væri ekki hægt að halda fram þeim siðferðilega og heimsfræðilega vef sem gert er ráð fyrir innan sjónarhornsins.

Rök hindúa gegn tilvist Guðs

Ein af meginröksemdunum gegn tilvist Guðs er að finna í Mīmāmsā-hefðinni. Þessi forni skóli heldur því fram að Vedaritin hafi verið eilíf en án höfunda. Heimsfræðilegu og markhyggjulegu sönnunargögnin sem skoðuð voru hér að ofan voru talin ófullnægjandi. Áhersla þessarar hefðar og hinna ýmsu undirhefða hennar var á að lifa réttu lífi.

Vandinn um hið illa

Vandinn um hið illa felur í sér heimspekilega áskorun fyrir hefðbundnu röksemdirnar (sérstaklega hönnunarrökin) vegna þess að hann gefur í skyn að hönnun alheimsins og hönnuður alheimsins séu gölluð. Hvernig getum við fullyrt tilvist umhyggjusams og algóðs Guðs þegar svo mikið illt er til í heiminum? Yfirborðskennda svarið við þessari spurningu er að segja að mennskir siðferðisgerendur, ekki Guð, séu orsök hins illa. Sumir heimspekingar endurorða vandann um hið illa sem vandann um þjáningu til að leggja áherslu spurningarinnar á veruleika þjáningar gagnvart siðferðislegri gerendahæfni.

Rökfræðilegi vandinn um hið illa

David Hume setti fram rök ekki aðeins gegn hefðbundnum rökum fyrir tilvist Guðs heldur gegn flestum grundvallarhugmyndum heimspekinnar. Hume, hinn mikli efahyggjumaður, byrjar á því að leggja til að ef Guð viti af þjáningunni og myndi vilja stöðva hana en geti það ekki, þá sé Guð ekki almáttugur. Ef Guð getur stöðvað þjáninguna og myndi vilja það en veit ekki af henni, þá er Guð ekki alvitur. Ef Guð veit af þjáningunni og getur stöðvað hana en vill ekki linna sársaukann, er Guð ekki algóður. Að minnsta kosti, heldur Hume fram, réttlætir tilvist hins illa ekki trú á umhyggjusaman skapara.

Sönnunarvandinn um hið illa

Sönnunarvandinn um hið illa tekur mið af raunverulegri þjáningu. Hann spyr hversu líklegt sé að algóð guðleg vera leyfði svo mikla og alvarlega þjáningu. William Rowe setti fram áhrifamikla útgáfu röksemdarinnar:

1. Til eru tilvik mikillar þjáningar sem almáttug, alvitur vera hefði getað komið í veg fyrir án þess að glata þar með einhverju meira góðu eða leyfa eitthvað illt jafn slæmt eða verra.
2. Alvitur, algjörlega góð vera myndi koma í veg fyrir tilvik hvers kyns mikillar þjáningar sem hún gæti, nema hún gæti það ekki án þess að glata þar með einhverju meira góðu eða leyfa eitthvað illt jafn slæmt eða verra.
3. (Þess vegna) er ekki til almáttug, alvitur, algjörlega góð vera. (Rowe 1979, 336)

Vestræn guðstrúarsvör við vandanum um hið illa

Afrískt sjónarhorn á vandann um hið illa

Hér að framan miðaðist vandinn um hið illa við Guð sem væri almáttugur, algóður og alvitur. Ef slíkur Guð skapaði allt virðist erfitt að samræma gæsku hans við tilvist hins illa. Fjölbreytt afrísk heimspeki býður annan útgangspunkt. Hvað gerist ef ábyrgð á hinu illa er ekki lögð á skapara alheimsins? Þegar Guð gegnir ekki hlutverki skapara alls verður ekki sami röklegi vandinn við að samræma sköpun hins illa og gæsku hans.

Innan jórúba-afríska sjónarhornsins er gerendahæfni hins illa ekki lögð á mannlega gerendahæfni, eins og búast mætti við á Vesturlöndum, heldur á „andlegar verur aðrar en Guð“ (Dasaolu og Oyelakun 2015). Þessar mörgu andlegu verur, þekktar sem „Ajogun,“ eru „dreifðar um alheiminn“ og hafa sérstakar tegundir misgjörða tengdar sérstaklega við hverja veru (Dasaolu og Oyelakun 2015). Að færa til umgjörðina (eða heimsfræðina) sem góðvild og illska eru skilin út frá leiðir til verulegrar heimspekilegrar breytingar. Merking hins illa, í stað þess að vera hlaðin trúarlegum eða yfirnáttúrulegum skírskotunum, fær jarðbundnari blæ. Illska er ekki svo mjög synd heldur eyðilegging lífs. Hún er ekki brot gegn eilífum skapara, heldur verknaður framkvæmdur af einum mannlegum siðferðisgeranda sem skaðar annan mannlegan siðferðisgeranda.

Ólíkt tilraun Ágústínusar til að útskýra illsku sem neitun hins góða (sem eitthvað ekki raunverulegt), staðhæfir jórúbísk frumspeki nauðsyn hins illa. Hæfileiki okkar til að stilla upp hinu góða og illa sem andstæðum er nauðsynlegur rökfræðilega svo að við getum skilið bæði hugtökin.