1515 Religion

15.1 The Sociological Approach to Religion

15.1Félagsfræðileg nálgun á trúarbrögð

Námsmarkmið

Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:

Fjallað um sögulegar hugmyndir um trúarbrögð frá félagsfræðilegu sjónarhorni
Lýst því hvernig helstu kenningarsjónarhorn félagsfræðinnar líta á trúarbrögð

Nokkrir tugir fólks krjúpa með höfuðin hneigð inni í mosku. — **Mynd 15.2.** Trúariðkun er algild og getur, eins og bænahaldið í Umayyad-moskunni í Damaskus, skapað tengsl milli fólks sem annars hefði ekki kynnst. Múslímar um allan heim biðja fimm sinnum á dag og snúa sér þá í átt að Kaaba í Mekka (sem sést í hluta 15.2). Slík sameiginleg athöfn hefur ekki aðeins trúarlegt gildi heldur getur hún einnig eflt sterka samfélagskennd. (Mynd: Arian Zwegers/flickr).

Latnesku orðin religio (virðing fyrir hinu heilaga) og religare (að binda, í merkingunni skuldbinding) liggja að baki hugtakinu trúarbrögð. Hugtakið lýsir ýmsum kerfum trúarhugmynda og iðkunar sem afmarka það sem fólk telur heilagt eða andlegt (Fasching og deChant 2001; Durkheim 1915). Í aldanna rás og í samfélögum um allan heim hafa leiðtogar beitt trúarlegum frásögnum, táknum og hefðum til að gefa lífinu dýpri merkingu og öðlast skilning á alheiminum. Einhvers konar trúarbrögð finnast í hverri þekktri menningu og iðkun þeirra fer yfirleitt fram opinberlega í hópi. Trúariðkun getur meðal annars falist í veislum og hátíðum, fyrirbænum til Guðs eða guða, hjónavígslum og útförum, tónlist og listum, hugleiðslu eða vígsluathöfnum, fórnum eða þjónustu og öðrum menningarþáttum.

Þótt trúarskoðanir geti verið mjög persónulegar og sumir líti því á trúarbrögð sem einstaklingsbundið fyrirbæri eru þau jafnframt félagsleg stofnun. Félagsvísindafólk lítur svo á að þau myndi skipulagt og samþætt kerfi trúarhugmynda, hegðunar og viðmiða sem tengjast grundvallarþörfum og -gildum samfélagsins. Trúarbrögð eru auk þess menningarlegt algildi sem finnst í öllum félagshópum. Í sérhverri menningu tíðkast til dæmis einhvers konar útfararsiðir, þótt siðirnir séu breytilegir milli menningarheima og trúfélaga. Þrátt fyrir þennan mun eiga athafnir í tilefni andláts ýmislegt sameiginlegt, svo sem tilkynningu um andlátið, frágang hins látna, ráðstöfun jarðneskra leifa og athöfn eða helgisið. Þessi algildu einkenni og sá munur sem er á upplifun samfélaga og einstaklinga af trúarbrögðum eru auðugt rannsóknarefni félagsfræðinnar.

Við rannsóknir á trúarbrögðum greina félagsfræðingar á milli trúarupplifunar, trúarskoðana og trúarsiða. Trúarupplifun vísar til sannfæringar eða tilfinningar um tengsl við „hið guðlega“. Fólk getur til dæmis upplifað slík tengsl í bæn eða hugleiðslu. Trúarskoðanir eru tilteknar hugmyndir sem fylgjendur ákveðinnar trúar telja sannar, svo sem að Jesús Kristur hafi verið sonur Guðs eða að endurholdgun sé til. Sköpunarsögur ólíkra trúarbragða eru annað dæmi um trúarskoðanir. Trúarsiðir eru athafnir sem ætlast er til að meðlimir tiltekins hóps viðhafi eða þeim er skylt að taka þátt í, svo sem bar mitzvah eða syndajátning (Barkan og Greenwood 2003).

Saga trúarbragða sem félagsfræðilegs hugtaks

Í kjölfar iðnvæðingar og veraldarvæðingar í Evrópu á nítjándu öld reyndu þrír kenningasmiðir á sviði félagsvísinda að rannsaka tengsl trúarbragða og samfélags: Émile Durkheim, Max Weber og Karl Marx. Þeir eru meðal frumkvöðla nútímafélagsfræði.

Eins og áður kom fram skilgreindi franski félagsfræðingurinn Émile Durkheim (1858–1917) trúarbrögð sem „samstætt kerfi átrúnaðar og athafna sem beinast að helgum hlutum“ (1915). Hið heilaga var í hans augum óvenjulegt, vakti lotningu og virtist tengjast hugmyndinni um „hið guðlega“. Durkheim hélt því fram að trúarbrögð yrðu til í samfélaginu þegar greint væri á milli hins veraldlega, það er hversdagslífsins, og hins heilaga (1915). Steinn er til dæmis hvorki heilagur né veraldlegur í sjálfu sér. Ef einhver gerir úr honum legstein en annar notar hann í garðyrkju fær hann ólíka merkingu: annars vegar heilaga og hins vegar veraldlega.

Durkheim er almennt talinn fyrsti félagsfræðingurinn sem greindi trúarbrögð út frá áhrifum þeirra á samfélagið. Umfram allt taldi hann þau snúast um samfélag: þau binda fólk saman (félagsleg samheldni), stuðla að samræmdri hegðun (félagslegt taumhald) og veita styrk á tímamótum og í áföllum lífsins (merking og tilgangur). Með því að beita aðferðum náttúruvísinda við rannsóknir á samfélaginu hélt Durkheim því fram að trúarbrögð og siðferði ættu rætur í sameiginlegu hugarfari samfélagsins og að sameiginleg gildi samfélagsins sköpuðu þau tengsl sem halda félagslegri skipan saman. Hann taldi nauðsynlegt að varðveita þessi gildi til að viðhalda félagslegum stöðugleika.

En hvað myndi gerast ef trúarbrögð hnignuðu? Þessi spurning varð til þess að Durkheim setti fram þá hugmynd að trúarbrögð væru ekki aðeins félagsleg sköpun heldur birtu einnig mátt samfélagsins: þegar fólk heiðrar helga hluti heiðrar það mátt eigin samfélags. Samkvæmt þessum rökum myndi samfélagið því ekki endilega leysast upp þótt hefðbundin trúarbrögð hyrfu.

Durkheim leit á trúarbrögð sem uppsprettu félagslegs stöðugleika en þýski félagsfræðingurinn og stjórnmálahagfræðingurinn Max Weber (1864–1920) taldi þau geta hrundið af stað félagslegum breytingum. Hann kannaði áhrif trúarbragða á efnahagsstarfsemi og tók eftir því að samfélög þar sem mótmælendatrú var ríkjandi, svo sem í Hollandi, Englandi, Skotlandi og Þýskalandi, voru þróuðustu kapítalísku samfélögin og að farsælustu leiðtogar atvinnulífsins þar voru mótmælendur. Í ritinu Mótmælendasiðferðið og andi kapítalismans (1905) heldur hann því fram að vinnusiðferði mótmælenda hafi haft áhrif á þróun kapítalismans. Weber benti á að sumar greinar mótmælendatrúar hvettu fylgjendur sína til að sækjast eftir efnislegum ávinningi með dugnaði og árangri en jafnframt til að eyða hagnaðinum ekki í óþarfa. (Nútímahugtakið „vinnusiðferði“ má rekja beint til mótmælendasiðferðis Webers, þótt það hafi nú misst trúarlega merkingu sína.)

Í stóra samhenginu

Vinnusiðferði mótmælenda á upplýsingaöld

Max Weber (1904) setti fram þá hugmynd að mótmælendur í Evrópu á hans tímum væru líklegri en kaþólikkar til að aðhyllast hugmyndafræði kapítalismans og leggja áherslu á dugnað og sparnað. Hann sýndi fram á að gildi mótmælenda hefðu bein áhrif á uppgang kapítalismans og stuðluðu að mótun nútímaskipunar heimsins. Weber taldi skipta máli að kaþólsk trú legði áherslu á samfélagið en mótmælendatrú á árangur einstaklingsins. Kenning hans um þátt vinnusiðferðis mótmælenda í þróun kapítalismans er nú meira en aldargömul og hefur verið eitt mikilvægasta og umdeildasta viðfangsefni félagsfræði trúarbragða. Fræðafólk deilir enn um hvort hún eigi við um nútímasamfélag (Greeley 1989).

Hvað merkir hugtakið vinnusiðferði nú á dögum? Vinnusiðferði upplýsingaaldar hefur mótast af gríðarlegum menningar- og samfélagsbreytingum, rétt eins og verkafólk á síðari hluta nítjándu aldar varð fyrir áhrifum iðnbyltingarinnar. Verksmiðjustörf eru oft einföld og einhæf og krefjast lítillar hugsunar eða ákvarðanatöku af hálfu starfsfólks. Vinnusiðferði nútímavinnumarkaðar hefur hins vegar breyst þar sem störf krefjast meiri hugsunar og ákvarðanatöku. Starfsfólk sækist einnig eftir sjálfræði og lífsfyllingu í starfi, ekki aðeins eftir launum. Meiri menntun er orðin nauðsynleg, ásamt færni í að leiða fólk og aðgangi að nýjustu upplýsingum um hvert viðfangsefni. Með upplýsingaöldinni hafa kröfur um framleiðsluhraða aukist í mörgum störfum.

Á hinn bóginn hefur „McDonalds-væðing“ Bandaríkjanna (Hightower 1975; Ritzer 1993), þar sem margar þjónustugreinar á borð við skyndibitageirann hafa innleitt stöðluð hlutverk og verkefni, dregið úr vinnusiðferði. Í störfum þar sem hlutverk og verkefni eru nákvæmlega fyrirfram ákveðin fær starfsfólk ekkert svigrúm til ákvarðanatöku. Litið er á starfsfólkið sem auðskiptanlegt vinnuafl en ekki sem verðmæta starfsmenn. Í samdrætti kunna slík þjónustustörf að vera einu störfin sem ungu fólki eða fólki með litla starfsmenntun standa til boða. Launin, vinnuaðstæður og vélrænt eðli verkefnanna svipta starfsfólkið mennsku sinni og draga úr hvata þess til vandaðra vinnubragða.

Dugnaður virðist heldur ekki lengur tengjast kaþólskri trú, mótmælendatrú eða öðrum trúarbrögðum. Starfsfólk á upplýsingaöld væntir þess að hæfileikar og dugnaður skili efnislegum ávinningi og framgangi í starfi.

Þýski heimspekingurinn, blaðamaðurinn og byltingarsinnaði sósíalistinn Karl Marx (1818–1883) rannsakaði einnig félagsleg áhrif trúarbragða. Hann taldi þau endurspegla félagslega lagskiptingu, viðhalda ójöfnuði og festa óbreytt ástand í sessi. Í hans augum voru trúarbrögð aðeins angi af efnahagslegri þjáningu verkalýðsins (öreiganna). Frægt er að hann hélt því fram að trúarbrögðin „séu ópíum fólksins“ (1844).

Durkheim, Weber og Marx brugðust allir við miklu félagslegu og efnahagslegu umróti í Evrópu seint á nítjándu öld og í upphafi tuttugustu aldar og töldu trúarbrögð óaðskiljanlegan hluta samfélagsins. Durkheim leit á þau sem samheldniafl sem tengdi samfélagsþegna við hópinn en Weber taldi hægt að skilja þau sem fyrirbæri aðskilið frá samfélaginu. Marx taldi trúarbrögð óaðskiljanleg frá efnahagskerfinu og verkafólki. Ekki væri hægt að skilja þau án tillits til þess kapítalíska samfélags sem viðhéldi ójöfnuði. Þrátt fyrir ólík sjónarmið töldu þessir kenningasmiðir allir trúarbrögð gegna lykilhlutverki í samfélaginu.

Kenningarsjónarhorn á trúarbrögð

Stór hópur fólks stendur umhverfis vatnsból og nokkrir eru úti í vatninu. — **Mynd 15.3.** Virknihyggjusinnar telja trúarbrögð mæta mörgum mikilvægum þörfum fólks, þar á meðal þörf fyrir samheldni hóps og félagsskap. Hindúískir pílagrímar koma langt að til Ram Kund, helgs staðar í borginni Nashik á Indlandi. Ein athöfnin sem þar fer fram á að færa sálum látinna hjálpræði. Hvaða þörf mætir þessi iðkun? (Mynd: Arian Zwegers/flickr)

Félagsfræðingar samtímans beita oft einu af þremur helstu kenningarsjónarhornum: virknihyggju, táknrænni samskiptahyggju eða átakakenningu. Hvert þeirra varpar með sínum hætti ljósi á samfélagið. Skoðum hvernig fræðafólk sem beitir þessum sjónarhornum skilur trúarbrögð.

Virknihyggja

Virknihyggjusinnar halda því fram að trúarbrögð gegni margvíslegu hlutverki í samfélaginu. Tilvist, gildi og merking trúarbragða eru raunar háð samfélaginu og samfélagið er að sama skapi háð þeim. Frá þessu sjónarhorni þjóna trúarbrögð ýmsum tilgangi, til dæmis með því að svara andlegum ráðgátum, veita tilfinningalega huggun og skapa vettvang fyrir félagsleg samskipti og félagslegt taumhald.

Trúarbrögð skýra hinn andlega heim og þau öfl sem þar eru talin verka, þar á meðal guðlegar verur. Þau veita til dæmis svör við spurningum á borð við: „Hvernig varð heimurinn til?“, „Hvers vegna þjáumst við?“, „Er til áætlun fyrir líf okkar?“ og „Er líf eftir dauðann?“ Trúarbrögð gegna einnig því hlutverki að veita tilfinningalega huggun á krepputímum. Trúarsiðir skapa reglu, huggun og skipulag með kunnuglegum sameiginlegum táknum og hegðunarmynstrum.

Frá sjónarhóli virknihyggju er eitt mikilvægasta hlutverk trúarbragða að skapa tækifæri til félagslegra samskipta og hópamyndunar. Þau veita félagslegan stuðning og tengslanet, skapa vettvang til að hitta fólk með svipuð gildi og til að leita andlegrar eða efnislegrar aðstoðar þegar þörf krefur. Þau geta jafnframt eflt samheldni og samþættingu hópa. Þar sem trúarbrögð geta verið þungamiðja sjálfsmyndar fólks getur myndast skýr aðgreining milli „innhóps“ og „úthóps“, bæði gagnvart öðrum trúarbrögðum í samfélaginu og innan tiltekinnar trúarhefðar. Rannsóknarrétturinn, nornaréttarhöldin í Salem og gyðingahatur eru öfgakennd dæmi um þetta ferli. Að lokum stuðla trúarbrögð að félagslegu taumhaldi með því að styrkja félagsleg viðmið, svo sem um viðeigandi klæðaburð, hlýðni við lög og stjórnun kynhegðunar.

Átakakenning

Átakakenningarsinnar líta á trúarbrögð sem stofnun sem stuðlar að því að viðhalda félagslegum ójöfnuði. Vatíkanið býr til dæmis yfir gríðarlegum auði en meðaltekjur kaþólskra safnaðarmeðlima eru lágar. Samkvæmt þessu sjónarhorni hafa trúarbrögð verið notuð til að styðja „guðlegan rétt“ kúgandi einvalda og réttlæta ójöfn félagskerfi, svo sem erfðastéttakerfi Indlands.

Átakakenningarsinnar gagnrýna að mörg trúarbrögð ýti undir þá hugmynd að trúað fólk eigi að sætta sig við ríkjandi aðstæður vegna þess að þær séu ákvarðaðar af guðlegu valdi. Kristnar stofnanir hafa um aldir beitt þessu valdamynstri til að halda fátæku fólki í fátækt og kenna því að hafa ekki áhyggjur af skorti sínum, því samkvæmt trúarlegu sjónarhorni bíði þess „sönn“ umbun eftir dauðann. Átakakenningarsinnar benda einnig á að valdhafar innan trúarbragða geti oft fyrirskipað iðkun, helgisiði og trúarskoðanir með túlkun sinni á trúarritum eða með því að segjast eiga bein samskipti við hið guðlega.

Um sex eldri karlar í prestsklæðum rómversk-kaþólsku kirkjunnar sjást frá öxlum og upp. — **Mynd 15.4.** Mörg trúarbrögð, þar á meðal kaþólsk trú, hafa lengi bannað konum að verða trúarleiðtogar. Femínískir kenningasmiðir beina sjónum að kynjaójöfnuði og styðja leiðtogahlutverk kvenna innan trúarbragða. (Mynd: Wikimedia Commons)

Femínískt sjónarhorn er afbrigði átakakenningar sem beinist sérstaklega að kynjaójöfnuði. Femínískir kenningasmiðir halda því fram að þótt konur annist yfirleitt trúarlegt uppeldi og félagsmótun barna hafi þær að jafnaði gegnt fáum valdastöðum innan trúarstofnana. Í sumum trúarbrögðum og trúfélögum ríkir meira kynjajafnrétti, en yfirráð karla eru enn meginreglan í flestum þeirra.

Félagsfræði í raunheimum

Kenning um skynsamlegt val: Má beita hagfræðikenningu á trúarbrögð?

Hvernig ákveður fólk hvaða trúarbrögð það aðhyllist, ef nokkur? Hvernig velur það kirkju eða ákveður hvaða trúfélag „hentar“ best? Kenning um skynsamlegt val (RCT) er ein leið sem félagsvísindafólk hefur notað til að skýra þessa hegðun. Kenningin gerir ráð fyrir að fólk gæti eigin hagsmuna án þess að vera endilega eigingjarnt og taki skynsamlegar ákvarðanir, það er ákvarðanir sem ætla má að hámarki jákvæðar niðurstöður og lágmarki neikvæðar. Félagsfræðingarnir Roger Finke og Rodney Stark (1988) voru fyrstir til að kanna hvort nota mætti RCT til að skýra suma þætti trúarlegrar hegðunar. Þeir gengu út frá því að fólk hefði grundvallarþörf fyrir trúarbrögð sem veittu trú á yfirnáttúrulega veru, tilfinningu fyrir tilgangi lífsins og trú á líf eftir dauðann. Gert er ráð fyrir að trúarlegar skýringar á þessum viðfangsefnum fullnægi þörfum fólks betur en vísindalegar skýringar. Það kann að skýra hvers vegna tengsl fólks við trúarbrögð haldast sterk í löndum á borð við Bandaríkin þrátt fyrir spár annarra kenninga um að trúaraðild myndi dragast verulega saman vegna nútímavæðingar og trúarlegrar fjölhyggju.

Önnur forsenda RCT er að skoða megi trúfélög út frá „kostnaði“ og „ávinningi“. Kostnaðurinn felst ekki aðeins í fjárútlátum heldur einnig þeim tíma, fyrirhöfn og skuldbindingu sem tiltekið trúfélag krefst. Ávinningurinn er óáþreifanlegur og felst meðal annars í trú og fullnægjandi skýringum á lífi, dauða og hinu yfirnáttúrulega, auk félagslegs ávinnings sem fylgir aðild. Samkvæmt RCT keppa trúfélög um meðlimi í fjölhyggjusamfélagi þar sem margir trúarlegir valkostir eru fyrir hendi. Fólk velur þá milli kirkna eða trúfélaga á svipaðan hátt og það velur aðrar neysluvörur og vegur kostnað og ávinning á skynsamlegan hátt. Innan þessa ramma skýrir RCT einnig vöxt og hnignun kirkna, trúardeilda, sértrúarsafnaða og jafnvel nýrra trúarhreyfinga. Aðeins þessi afmarkaði þáttur hinnar mjög flóknu kenningar hefur hlotið traustan stuðning í rannsóknargögnum.

Gagnrýnendur RCT halda því fram að kenningin falli illa að andlegum þörfum fólks. Margir félagsfræðingar efast einnig um að hægt sé að mæla kostnað og ávinning trúarbragða á merkingarbæran hátt eða að einstaklingar vegi slíka þætti skynsamlega þegar þeir velja trúaraðild. Kenningin fjallar ekki um marga þá þætti trúarbragða sem fólk kann að telja ómissandi, svo sem trúna sjálfa. Hún skýrir heldur ekki efahyggjufólk og guðleysingja sem virðast ekki hafa sambærilega þörf fyrir trúarlegar skýringar. Gagnrýnendur telja jafnframt að kenningin ofnoti hugtök og formgerð hagfræðinnar. Þeir benda á að hugtök á borð við „skynsamlegt“ og „ávinning“ séu á óviðunandi hátt skilgreind út frá notkun sinni innan kenningarinnar og telja kenninguna byggjast á gölluðum rökum og skorta sjálfstæðan reynslustuðning. Það eitt að fyrirbæri eigi sér stað getur ekki stutt vísindalega skýringu á því hvers vegna það gerist. RCT er mikið notuð í hagfræði og í minna mæli í refsivörslukerfinu, en í félagsfræði er enn deilt um beitingu hennar til að skýra trúarskoðanir og trúarlega hegðun fólks og samfélaga.

Táknræn samskiptahyggja

Táknræn samskiptahyggja byggist á hugmyndinni um félagslega mótun veruleikans og beinir sjónum að táknum og samskiptum hversdagslífsins. Frá sjónarhóli samskiptahyggju eru trúarskoðanir og upplifanir aðeins heilagar ef fólk í samfélaginu lítur á þær sem slíkar. Davíðsstjarnan í gyðingdómi, krossinn í kristni og hálfmáninn og stjarnan í íslam eru dæmi um helg tákn. Samskiptahyggjusinnar hafa áhuga á því sem þessi tákn miðla. Þar sem þeir rannsaka dagleg bein samskipti einstaklinga gæti fræðimaður sem beitir þessari nálgun beint rannsóknarspurningum sínum að slíku samspili. Samskipti trúarleiðtoga og iðkenda, hlutverk trúarbragða í hversdagslífi og hvernig fólk tjáir trúarleg gildi í félagslegum samskiptum gætu öll verið rannsóknarefni samskiptahyggjusinna.

Tákn fjórtán trúarbragða mynda hring umhverfis mynd af jörðinni þar sem Norður-Ameríka og hluti Suður-Ameríku sjást. Jörðin er í miðju stjörnubjarts himins. — **Mynd 15.5.** Hér sjást tákn fjórtán trúarbragða. Án sérstakrar röðunar tákna þau gyðingdóm, wicca-trú, daoisma, kristni, konfúsíanisma, bahá’í-trú, drúídatrú, íslam, hindúisma, saraþústratrú, shintó, jainisma, síkisma og búddisma. Getur þú tengt hvert tákn við rétt trúarbrögð? Hvernig myndi samskiptahyggjusinni túlka þessi tákn? (Mynd: ReligiousTolerance.org)