15.3 Religion in the United States

15.3 Trúarbrögð í Bandaríkjunum

Þegar trúarlíf Bandaríkjanna nú á dögum er skoðað blasir margbreytileiki þess við, ásamt nýjum straumum á borð við fjölgun mjög stórra kirkna og aukna veraldarvæðingu. Jafnframt sést hvernig trúarbrögð hafa áhrif á samfélagsbreytingar.

Trúarbrögð og samfélagsbreytingar

Trúarbrögð hafa í aldanna rás bæði knúið samfélagsbreytingar áfram og staðið gegn þeim. Uppfinning Gutenbergs, prentvélin, auðveldaði mjög miðlun hugmynda. Prentuð voru rit um margvísleg málefni, en fjöldaframleiðsla Biblíunnar var ef til vill eitt mikilvægasta framlag hans. Þegar helgirit urðu aðgengileg á almennu máli í stað fræðimáls fékk almenningur aukin áhrif á mótun eigin trúar. Prentarar unnu þó ekki eingöngu fyrir kirkjuna heldur gáfu einnig út rit sem samræmdust ekki kenningum hennar. Árið 1517 lét Marteinn Lúther prenta 95 greinar sínar gegn kirkjunni og þannig gátu þær borist um alla Evrópu. Sannfæring hans leiddi að lokum til siðbótar mótmælenda, sem umbylti ekki aðeins kirkjunni heldur stórum hluta vestrænnar siðmenningar. Ágreiningur trúarhópa og trúarofsóknir hafa jafnframt leitt til styrjalda og þjóðarmorða. Í Bandaríkjunum hafa trúarbrögð einnig verið öflugt afl samfélagsbreytinga. Trúarsannfæring var ein helsta ástæða þess að margir fyrstu evrópsku landnemarnir settust þar að.

Frelsunarguðfræði

Frelsunarguðfræði varð til sem hreyfing innan rómversk-kaþólsku kirkjunnar í Rómönsku Ameríku á sjötta og sjöunda áratug tuttugustu aldar og sameinar kristnar meginreglur og pólitíska baráttu. Hreyfingin nýtir starf kirkjunnar til að stuðla að samfélagsbreytingum á vettvangi stjórnmála og beinist einkum að því að draga úr félagslegu óréttlæti, mismunun og fátækt eða uppræta þessi mein. Meðal þeirra sem hafa barist fyrir félagslegu réttlæti af þessu tagi eru Frans frá Assísí, Leó Tolstoj, Martin Luther King yngri og Desmond Tutu, þótt sumir þeirra hafi verið uppi áður en frelsunarguðfræðin varð til.

Frelsunarguðfræðin varð upphaflega til sem siðferðilegt andsvar við fátæktinni sem félagslegt óréttlæti olli í Rómönsku Ameríku. Nú er hún alþjóðleg hreyfing sem nær til margra kirkna og kirkjudeilda. Frelsunarguðfræðingar nálgast guðfræði út frá reynslu fátæks og kúgaðs fólks og sumir túlka helgiritin sem ákall um aðgerðir gegn fátækt og óréttlæti. Í Evrópu og Norður-Ameríku hefur femínísk guðfræði sprottið upp úr frelsunarguðfræðinni. Hún leitast við að tryggja konum félagslegt réttlæti.

Mjög stórar kirkjur

Mjög stór kirkja er kristin kirkja þar sem að jafnaði sækja fleiri en 2.000 manns vikulegar guðsþjónustur. Árið 2009 var stærsta kirkjan af þessu tagi í Bandaríkjunum í Houston í Texas. Þar sóttu að jafnaði yfir 43.000 manns guðsþjónustur í hverri viku (Bogan 2009). Mjög stórar kirkjur eru einnig í öðrum heimshlutum, einkum í Suður-Kóreu, Brasilíu og nokkrum Afríkuríkjum. Fjölgun þeirra í Bandaríkjunum er þó tiltölulega nýleg þróun sem hefur einkum átt sér stað í Kaliforníu, Flórída, Georgíu og Texas.

Frá 1970 hefur mjög stórum kirkjum í Bandaríkjunum fjölgað úr um fimmtíu í rúmlega 1.000 og flestar þeirra tengjast kirkjudeild suðurríkjabaptista (Bogan 2009). Um sex milljónir manna tilheyra þessum kirkjum (Bird og Thumma 2011). Byggingar þeirra minna oft á íþrótta- eða tónleikahallir. Þar kunna að vera risaskjáir af þeirri gerð sem yfirleitt er notuð á íþróttaleikvöngum til að sýna nærmyndir af viðburðum. Í guðsþjónustum er flutt nútímatónlist með trommum og rafmagnsgíturum og notaður háþróaður hljóðbúnaður. Í byggingunum eru stundum matsölusvæði, íþrótta- og tómstundaaðstaða og bókabúðir. Oft er einnig boðið upp á þjónustu á borð við barnagæslu og geðheilbrigðisráðgjöf.

Yfirleitt er hverri slíkri kirkju stýrt af einum presti með mikla persónutöfra; enn sem komið er eru flestir þessara presta karlar. Sumar mjög stórar kirkjur og predikarar þeirra eru áberandi í sjónvarpi og áhorfendur um allt land fylgjast með þáttum þeirra og taka þátt í fjáröflunum þeirra.

Auk stærðarinnar eiga mjög stórar kirkjur í Bandaríkjunum ýmislegt annað sameiginlegt: íhaldssama guðfræði, trúboð, notkun tækni og samfélagsmiðla (Facebook, Twitter, hlaðvörp og blogg), leiðtoga með mikla persónutöfra, sterka fjárhagsstöðu, starfsemi á mörgum stöðum og söfnuði sem eru að mestu skipaðir hvítu fólki. Þær segja megináherslur sínar vera æskulýðsstarf, samfélagsþjónustu og biblíulestur (Hartford Institute for Religion Research b).

Veraldarvæðing

Klassísku félagsfræðingarnir Émile Durkheim, Max Weber og Karl Marx og sálgreinandinn Sigmund Freud spáðu veraldarvæðingu og héldu því fram að nútímavæðing samfélagsins myndi draga úr áhrifum trúarbragða. Weber taldi að fólk myndi fremur sækjast eftir aðild að virtum klúbbum en sértrúarsöfnuðum mótmælenda til að öðlast völd eða virðingu.

Aftur á móti telja sumir veraldarvæðingu vera undirrót margra samfélagsvandamála, svo sem skilnaða, vímuefnaneyslu og versnandi stöðu menntamála. Michele Bachmann, sem eitt sinn sóttist eftir að verða forsetaefni, tengdi meira að segja fellibylinn Irene og jarðskjálfta sem fannst í Washington árið 2011 við það að stjórnmálafólk hefði ekki hlustað á Guð (Ward 2011). Áþekkar fullyrðingar hafa verið settar fram um að fellibylurinn Harvey hafi verið afleiðing framsækinna viðhorfa í Houston og þess að borgarbúar kusu lesbíu sem borgarstjóra.

Þótt Bandaríkin virðist að sumu leyti verða sífellt veraldlegri fer sú breyting fram samhliða vexti trúarlegrar bókstafshyggju. Bandarískt samfélag telst almennt fremur trúað en samfélög annarra lýðræðislegra iðnríkja. Í Gallup-könnun árið 2009 sögðu 65 prósent fullorðinna Bandaríkjamanna trúarbrögð vera mikilvægan þátt í daglegu lífi sínu. Hlutfallið var lægra á Spáni (49 prósent), í Kanada (42 prósent), Frakklandi (30 prósent), Bretlandi (27 prósent) og Svíþjóð (17 prósent) (Crabtree og Pelham 2009).

Veraldarvæðing vekur áhuga félagsvísindafólks vegna þess að hún felur í sér breytingar á einni af grunnstofnunum samfélagsins. Mikla athygli hefur vakið að sífellt fleiri segjast ekki aðhyllast nein trúarbrögð. Í Pew-könnun árið 2019 náði hlutfallið nýju hámarki, 26 prósentum, samanborið við 17 prósent árið 2009 (Pew Research Center 2020). Ástæður þess að fólk lýsir sér sem „án trúar“ eru þó margvíslegar og merking lýsingarinnar er ekki alltaf sú sama. Sumt trúað fólk tekur þá erfiðu ákvörðun að segja sig formlega úr trúfélagi vegna ágreinings við stofnunina eða kenningar hennar. Aðrir fjarlægjast trúarbrögðin smám saman og hætta að líta á sig sem fylgjendur þeirra. Enn aðrir alast upp án tengsla við trúarbrögð og ákveða síðar á ævinni hvort þeir vilji ganga í trúfélag. Loks fjölgar þeim sem lýsa sér sem andlega sinnuðum en ekki trúuðum (SBNR). Fólk í þessum hópi kann að biðja, hugleiða og halda hátíðir með svipuðum hætti og fólk í formlegum trúfélögum, en getur einnig fundið andlega merkingu í öðru, allt frá náttúru til bardagalista. Félagsfræðingar og annað félagsvísindafólk rannsakar hvað liggur að baki þessum afstöðum, hvernig þær móta líf einstaklinga og hvaða áhrif þær hafa á menningu og samfélagshópa.