15.2 World Religions

15.2 Trúarbrögð heimsins

Helstu trúarbrögð heims, hindúasiður, búddatrú, íslam, kristni, daoismi og gyðingdómur, eru ólík að mörgu leyti, meðal annars hvað varðar skipulag og trúarkerfi. Þau greinir einnig á um eðli hins æðri máttar, frásagnir af uppruna heimsins og trúarbragðanna og notkun helgirita og helgra gripa.

Gerðir trúarstofnana

Trúarbrögð geta skipulagt stofnanir sínar, hlutverk iðkenda og innri formgerð með margvíslegum hætti. Þegar rómversk-kaþólska kirkjan varð til sótti hún til dæmis margar skipulagslegar fyrirmyndir til hers Rómaveldis og gerði meðal annars öldungadeildarþingmenn að kardínálum. Félagsfræðingar nota hugtök á borð við ríkiskirkju, kirkjudeild og sértrúarsöfnuð til að skilgreina þessi skipulagsform. Skilgreiningarnar eru þó ekki kyrrstæðar. Flest trúarbrögð ganga í gegnum ólík skipulagsskeið. Kristni hófst til dæmis sem ný trúarhreyfing, varð síðan að sértrúarsöfnuði og er nú sums staðar skipulögð sem ríkiskirkja.

Einstaklingsmiðlægar aðdáendahreyfingar eru nýjar trúarhreyfingar sem eru oft fámennar og leyndarfullar, hafa strangt taumhald á meðlimum sínum og kunna að lúta leiðtoga sem gæddur er miklum persónutöfrum. Í Bandaríkjunum hefur eldra enska hugtakið cult oft niðrandi merkingu. Næstum öll trúarbrögð hófust þó sem hreyfingar af þessu tagi og urðu smám saman fjölmennari og skipulagðari. Hugtakið ný trúarhreyfing (NRM) er stundum notað í sömu merkingu og cult, meðal annars til að draga úr neikvæðum hugrenningatengslum eldra hugtaksins.

Deilurnar um hvort sumir hópar teljist til slíkra aðdáendahreyfinga kunna að skýrast að hluta af æsifréttum um hópa á borð við fjölkvæna mormóna eða fylgjendur Peoples Temple, sem létust í Jonestown í Gvæjana. Vísindakirkjan og Hare Krishna-hreyfingin eru meðal þeirra hópa sem umdeilt er að flokka með þessum hætti.

Sértrúarsöfnuður er klofningshópur úr stærri trúarhreyfingu og hefur sérstakar trúarskoðanir og siði sem víkja frá henni. Flestar þekktar kristnar kirkjudeildir í Bandaríkjunum hófust sem sértrúarsöfnuðir. Meþódistar og baptistar mótmæltu til dæmis ensku biskupakirkjunni sem þeir áttu rætur í. Hinrik VIII. hafði með sama hætti brotið gegn kaþólsku kirkjunni þegar hann stofnaði ensku biskupakirkjuna. Heitið mótmælendatrú er dregið af þessum mótmælum.

Sértrúarsöfnuður er stundum klofningshópur sem er í andstöðu við samfélagið í heild. Slíkir hópar segjast stundum hverfa aftur að „grundvallaratriðunum“ eða draga sannleiksgildi tiltekinnar trúarkenningar í efa. Ef meðlimum fjölgar með tímanum getur söfnuðurinn þróast í kirkjudeild. Sértrúarsöfnuður verður oft til þegar hópur innan kirkjudeildar telur sig þurfa að skilja sig frá stærri heildinni.

Sumir sértrúarsöfnuðir þróast ekki í kirkjudeildir. Félagsfræðingar kalla þá rótgróna sértrúarsöfnuði. Slíkir söfnuðir, til dæmis amish-fólk og Vottar Jehóva, eru mitt á milli sértrúarsafnaðar og kirkjudeildar á ásnum frá nýrri trúarhreyfingu til ríkiskirkju, því þeir bera einkenni beggja skipulagsforma.

Kirkjudeild er fjölmenn og viðurkennd trúarstofnun sem segist þó hvorki vera opinber né njóta stuðnings ríkisins. Hún er ein af mörgum viðurkenndum greinum trúarhefðar. Baptistar, afríska meþódistabiskupakirkjan, kaþólska kirkjan og sjöunda dags aðventistar eru til dæmis kristnar kirkjudeildir.

Hugtakið ríkiskirkja (ecclesia) vísaði upphaflega til pólitísks borgaraþings í Aþenu til forna en merkir nú trúarsöfnuð. Í félagsfræði er það notað um trúarhóp sem nær allir samfélagsþegnar tilheyra. Slík kirkja er viðurkennd á landsvísu eða opinber trúarstofnun, hefur einokunarstöðu á trúarsviðinu og er nátengd ríkinu og veraldlegu valdi. Engin ríkiskirkja er í Bandaríkjunum samkvæmt þessari skilgreiningu. Margir fyrstu landnemarnir flúðu einmitt slíkt trúarskipulag þegar þeir komu til Ameríku.

Mörg lönd í Evrópu, Asíu, Mið- og Suður-Ameríku og Afríku eru talin hafa ríkiskirkju. Flestir íbúar þeirra aðhyllast svipaðar trúarskoðanir og ríkiskirkjan hefur mikil afskipti af stofnunum landsins og setur meðal annars hömlur á hegðun fólks sem aðhyllist aðrar trúarskoðanir. Ríkiskirkja Englands er enska biskupakirkjan, sem Hinrik VIII. stofnaði á sextándu öld. Í Sádi-Arabíu er íslömskum lögum framfylgt og opinber iðkun annarra trúarbragða er ólögleg. Samkvæmt þessari skilgreiningu geta helstu abrahamísku trúarbrögðin, kristni, gyðingdómur og íslam, því haft stöðu ríkiskirkju á ákveðnum svæðum.

Til að muna þessi skipulagshugtök má hugsa sér nýjar trúarhreyfingar, sértrúarsöfnuði, kirkjudeildir og ríkiskirkjur á samfelldum ási þar sem áhrif þeirra á samfélagið aukast. Nýjar trúarhreyfingar hafa minnst áhrif en ríkiskirkjur mest.

Flokkar trúarbragða

Hafa ber í huga að sum trúarbrögð má iðka eða skilja samkvæmt fleiri en einum flokki. Sumt fræðafólk telur til dæmis að kristin hugmynd um heilaga þrenningu, Guð, Jesú og heilagan anda, samræmist ekki fyllilega skilgreiningu eingyðistrúar, sem byggist á trú á einn guð. Á sama hátt líta margir Vesturlandabúar á hinar mörgu birtingarmyndir guðdómsins í hindúasið sem merki um fjölgyðistrú, það er trú á marga guði. Hindúar geta hins vegar lýst þessum birtingarmyndum sem hliðstæðu innan eingyðistrúar við heilaga þrenningu kristninnar. Sumt fólk í Japan iðkar shintó, sem felur í sér trú á náttúruvætti og guðlegt eðli ómennskra vera, svo sem dýra, plantna og fyrirbæra náttúrunnar. Fylgjendur tótemtrúar trúa aftur á móti á guðleg tengsl manna og annarra náttúruvera.

Í öllum samfélögum er einnig fólk án trúar, til dæmis guðleysingjar, sem trúa ekki á guðlega veru eða máttarvald, og efahyggjufólk, sem telur hinn endanlega veruleika, svo sem Guð, óþekkjanlegan. Þótt þessir hópar séu yfirleitt ekki skipulagðir eru guðleysingjar og efahyggjufólk umtalsverður hluti mannfjöldans. Það að trúa ekki á guðlegt máttarvald merkir ekki að einstaklingur hafni öllu siðferði. Margir friðarverðlaunahafar Nóbels og miklir mannúðarsinnar í aldanna rás hefðu raunar skilgreint sig sem guðleysingja eða efahyggjufólk.

Trúarbrögð og heimspekihefðir heims

Trúarbrögð hafa orðið til og þróast um allan heim. Sum hafa verið skammlíf en önnur haldið velli og vaxið. Hér kynnumst við sjö helstu trúarbrögðum og heimspekihefðum heims.

Hindúasiður

Hindúasiður er elstur trúarbragða heims og varð til í Indusdal fyrir um 4.500 árum, á landsvæði sem nú tilheyrir norðvestanverðu Indlandi og Pakistan. Hann varð til á sama tíma og fornegypsk menning og menning Mesópótamíu blómstruðu. Hindúasiður er þriðja stærsta trúarhefð heims með um einn milljarð fylgjenda. Hindúar trúa á guðlegan mátt sem getur birst í ólíkum myndum. Þrjár meginbirtingar, Brahma, Vishnu og Shiva, eru stundum bornar saman við birtingarmyndir guðdómsins í heilagri þrenningu kristninnar.

Mörg helgirit, sem einu nafni nefnast Vedaritin, geyma sálma og helgisiði frá Indlandi til forna og eru að mestu skrifuð á sanskrít. Hindúar trúa almennt á meginreglur sem nefnast dharma og vísa til skyldu einstaklings í heiminum sem samræmist „réttri“ breytni. Þeir trúa einnig á karma, þá hugmynd að andlegar afleiðingar gerða fólks leiti jafnvægis í þessu lífi eða komandi lífum í hringrás endurholdgunar.

Búddatrú

Kenningar Búdda hvetja búddista til að lifa siðferðilegu lífi með því að viðurkenna hin fjögur göfugu sannindi: 1) lífið er þjáning, 2) þjáning sprettur af því að halda fast í langanir, 3) þjáning lýkur þegar þeirri bindingu er sleppt og 4) hægt er að losna undan þjáningu með því að fylgja „meðalveginum“. Hugmyndin um meðalvegin er miðlæg í búddískri hugsun og hvetur fólk til að lifa í núinu og viðurkenna aðra eins og þeir eru (Smith 1991). Búddatrú dregur jafnframt úr áherslu á guðdóm og leggur þess í stað áherslu á persónulega ábyrgð (Craig 2002).

Konfúsíanismi

Margir líta frekar á konfúsíanisma sem heimspeki eða samfélagskerfi en trúarbrögð. Hann miðlar visku um siðlega breytni en felur ekki í sér tiltekna tilbeiðslu og á sér engin formleg viðfangsefni tilbeiðslu. Kenningarnar urðu raunar til í samfélagi sem einkenndist af stjórnleysi og nær algeru hruni félagslegrar samheldni. Kung Fu-Tzu var ósáttur við þær samfélagslegu lausnir sem lagðar voru til og þróaði eigið líkan trúarlegs siðferðis til leiðsagnar samfélaginu (Smith 1991).

Daoismi

Í daoisma er tilgangur lífsins innri friður og samhljómur. Dao er yfirleitt þýtt sem „vegur“ eða „leið“. Almennt er Laozi, sem var uppi í Kína einhvern tíma á sjöttu öld f.Kr., talinn stofnandi hefðarinnar. Kenningar daoismans leggja áherslu á dygðir samúðar og hófsemi.

Gyðingdómur

Eftir brottförina frá Egyptalandi á þrettándu öld f.Kr. tóku gyðingar, sem þá voru hirðingjasamfélag, upp eingyðistrú og tilbáðu aðeins einn Guð. Sáttmáli gyðinga, loforð um sérstakt samband við Adonai eða HaShem (Guð), er mikilvægur þáttur gyðingdóms. Ólíkar trúarhreyfingar innan gyðingdóms nota mismunandi heiti um Guð. Abraham er lykilpersóna í upphafi gyðingdóms og er jafnframt talinn ein af grundvallarpersónum kristni og íslams. Þessi þrjú trúarbrögð og nokkur önnur eru því kölluð „abrahamísk“. Helgirit gyðinga er Tóra, sem samsvarar fyrstu fimm bókum Gamla testamentisins. Talmúd er safn helgra munnlegra túlkana gyðinga á Tóru. Gyðingdómur leggur áherslu á siðlega hegðun og verk í þessum heimi fremur en trú eða persónulegt hjálpræði í öðrum heimi. Móse var leiðtogi gyðinga þegar hann skráði boðorðin tíu og menning þeirra hefur því fléttast saman við menningu annarra trúarbragða og ríkja sem aðhyllast „gyðing-kristin gildi“.

Gyðingar geta skilgreint sig bæði sem þjóðernishóp og trúarhóp (Glauz-Todrank 2014). Eftir ítrekaðar innrásir og styrjaldir í heimalandi gyðinga, sem náðu hámarki með eyðingu annars musterisins, fluttust þeir víða um heim. Þessi sögulega útbreiðsla gyðinga um heiminn nefnist gyðingadreifingin. Stórir hópar settust að í Evrópu og fluttust síðar til Bandaríkjanna. Þótt forfeður gyðinga nú á tímum kunni að hafa komið frá Austur-Evrópu, Mið-Austurlöndum eða Íberíuskaga skilgreina margir sig sem fólk af gyðingaættum fremur en eftir því ríki sem forfeðurnir fluttust frá (Chervyakov 2010). Gyðingar eru nú næststærsti trúarhópur Bandaríkjanna, 1,9% mannfjöldans (Pew Research Center 2018). Þar býr jafnframt næstfjölmennasti hópur gyðinga í heiminum; aðeins í Ísrael er hópurinn fjölmennari.

Íslam

Íslam er eingyðistrú sem fylgir kenningum Múhameðs spámanns, sem fæddist í Mekka í Sádi-Arabíu árið 570 e.Kr. Múhameð er álitinn spámaður en ekki guðleg vera og er talinn sendiboði Allah (Guðs). Fylgjendur íslams nefnast múslímar.

Orðið íslam merkir „friður“ og „undirgefni“. Helgirit múslíma er Kóraninn. Líkt og í Gamla testamenti kristninnar eru margar frásagnir Kóransins sameiginlegar gyðingdómi. Innan íslams eru ólíkar greinar en allir múslímar fylgja fimm trúaratriðum eða iðkunum sem oft eru nefndar „stoðirnar“: 1) Allah er eini guðinn og Múhameð er spámaður hans, 2) daglegar bænir, 3) aðstoð við fátækt fólk, 4) fasta sem andleg iðkun og 5) pílagrímsferð til hinnar helgu borgar Mekka.

Um fimmtungur mannkyns skilgreinir sig sem múslíma. Þótt stór hluti múslíma búi í Mið-Austurlöndum búa múslímar um allan heim. Indónesía, eyríki í Suðaustur-Asíu, er það land þar sem flestir múslímar búa. Í Bandaríkjunum eru múslímar þriðji fjölmennasti trúarhópurinn á eftir kristnu fólki og gyðingum og búist er við að hópurinn verði fjölmennari en gyðingar þar í landi um 2040 (Pew Research Center 2018).

Kristni

Helgirit kristins fólks er Biblían. Gyðingar, kristið fólk og múslímar eiga margar sögulegar trúarfrásagnir sameiginlegar en þá greinir á um ýmsar trúarskoðanir. Í sameiginlegum helgum frásögnum þeirra er því spáð að sonur Guðs, messías, muni snúa aftur og frelsa fylgjendur Guðs. Kristið fólk telur að hann hafi þegar birst í persónu Jesú Krists en gyðingar og múslímar eru því ósammála. Þótt gyðingar og múslímar viðurkenni Krist sem mikilvæga sögulega persónu telja trúarhefðir þeirra hann ekki son Guðs og líta svo á að spádómurinn um komu messíasar hafi enn ekki ræst.

Stærsti hópur kristins fólks í Bandaríkjunum tilheyrir mótmælendakirkjum, þar á meðal baptistum, biskupakirkjunni, lútherskum kirkjum, meþódistum, hvítasunnukirkjum og öðrum kirkjudeildum. Fleiri skilgreina sig þó sem kaþólikka en sem fylgjendur nokkurrar einstakrar kirkjudeildar mótmælenda (Pew Research Center 2020).

Helgirit kristinna hópa eru að nokkru leyti ólík. Kirkja Jesú Krists hinna Síðari daga heilögu, sem er rótgróinn kristinn sértrúarsöfnuður, notar til dæmis einnig Mormónsbók. Fylgjendur hennar telja bókina lýsa þáttum kristinnar trúarkenningar og ævi Jesú sem ekki er að finna í Biblíunni. Kaþólska Biblían inniheldur sömuleiðis apókrýfu ritin, safn sem var hluti af King James-þýðingunni frá 1611 en er ekki lengur í biblíuútgáfum mótmælenda. Þótt kristni sé eingyðistrú lýsir margt kristið fólk Guði í þremur birtingarmyndum sem nefnast heilög þrenning: faðirinn (Guð), sonurinn (Jesús) og heilagur andi. Kristið fólk notar oft hugtakið heilagur andi til að lýsa trúarupplifun, því hvernig það finnur nærveru hins heilaga í lífi sínu. Boðorðin tíu eru ein undirstaða kristinnar trúarkenningar og fordæma verk sem teljast syndsamleg, meðal annars þjófnað, morð og hjúskaparbrot.