88 Fjölmiðlar og tækni

8.3 Hnattræn áhrif fjölmiðla og tækni

Námsmarkmið

Að þessum kaflahluta loknum ættir þú að geta:

útskýrt kosti hnattvæðingar fjölmiðla og þau álitamál sem henni fylgja
útskýrt hnattvæðingu tækni

Myndrænt net með þúsundum lína sem rekja tengsl fólks á Twitter. Það sýnir fjóra notendaklasa og nokkur tákn fyrir fréttamiðla sem margir fylgja. — **Mynd 8.8.** Myndin sýnir tengsl fólks sem tístaði eða svaraði færslum um stefnuræðu Bandaríkjaforseta. Grænar línur tákna fólk sem fylgir hvert öðru á miðlinum. (Mynd: Marc Smith/flickr)

Tækni hefur alla tíð knúið hnattvæðingu og fjölmiðlar gera það í vaxandi mæli. Í áhrifamikilli bók sinni lýsti Thomas Friedman (2005) því hvernig tæknin hefði „flatt“ heiminn og stuðlað að hnattrænu hagkerfi. Fyrsta útgáfa The World Is Flat frá 2005 byggist á þeirri kenningu að einkatölvur og háhraðainternet hafi breytt grundvallarforsendum efnahagslífsins. Þessi tvenns konar tækni hefur gert fyrirtækjum í kjarnaríkjum kleift að ráða starfsfólk í símaverum í Kína eða Indlandi. Friedman nefnir meðal annars konu í Miðvesturríkjum Bandaríkjanna sem rekur fyrirtæki að heiman með aðstoð símavera í Bengaluru á Indlandi. Hann varar við því að þessi nýja heimsskipan sé komin til að vera, hvort sem fyrirtæki í kjarnaríkjum eru undir hana búin eða ekki. Til að halda lykilstöðu sinni í heimshagkerfinu þurfi Bandaríkin því að búa vinnuafl 21. aldar undir síbreytilegar aðstæður.

Ekki eru þó allir sammála kenningu Friedmans. Margir hagfræðingar hafa bent á að nýsköpun, atvinnustarfsemi og fólksfjöldi safnist enn á landfræðilega eftirsótt svæði. Því myndast áfram efnahagslegir tindar og dalir; heimurinn hefur alls ekki verið flattur þannig að allir standi jafnt. Hinar öflugu og nýskapandi kínversku borgir Shanghai og Beijing eru í allt öðrum heimi en sú sára fátækt sem íbúar dreifbýlisins búa við.

Rétt er að hafa í huga að Friedman er hagfræðingur en ekki félagsfræðingur. Verk hans fjalla um efnahagslegan ávinning og áhættu þessarar nýju heimsskipanar. Hér verður þess í stað kannað frá félagsfræðilegu sjónarhorni hvernig hnattvæðing fjölmiðla og hnattvæðing tækni birtast. Hnattvæðing fjölmiðla felst í samþættingu fjölmiðla á heimsvísu fyrir tilstilli hugmyndaskipta milli menningarheima; hnattvæðing tækni vísar til þróunar og miðlunar tækni milli menningarheima.

Hnattvæðing fjölmiðla

Lyons (2005) telur fjölþjóðafyrirtæki vera helsta farveg hnattvæðingar fjölmiðla og segir þau stjórna efni og dreifingu hnattrænna fjölmiðla (Compaine 2005). Þegar skoðað er hverjir stjórna einstökum miðlum kemur raunar í ljós að sjálfstæðum fréttaveitum fækkar eftir því sem samsteypur stækka. Á fyrsta áratug 21. aldar voru í Bandaríkjunum um 1.500 dagblöð, 2.800 bókaútgefendur, 6.000 tímarit og allt að 10.000 útvarpsstöðvar (Bagdikian 2004). Árið 2019 höfðu sumar þessara talna breyst: Dagblöðin voru aðeins 1.000 en tímaritin fleiri en 7.000. Bæði dagblöð og tímarit teljast með þótt efnið birtist að mestu á netinu (BBC 2019). Fjöldi bókaútgefenda og útvarpsstöðva hefur hins vegar almennt staðið í stað, sem kann að koma á óvart.

Á yfirborðinu virðist framboð ólíkra miðla nær ótakmarkað, en tölurnar gefa villandi mynd. Samþjöppun eignarhalds á fjölmiðlum er ferli þar sem sífellt færri eigendur ráða meirihluta miðlanna. Við það myndast fákeppni þar sem fáein fyrirtæki eru ráðandi á fjölmiðlamarkaði. Árið 1983 áttu aðeins 50 fyrirtæki meginþorra fjölmiðla. Nú ráða aðeins fimm fyrirtæki yfir 90 prósentum fjölmiðla í Bandaríkjunum (McChesney 1999). Miðað við tekjur fyrirtækja árið 2014 var Comcast stærst, því næst komu Disney Corporation, Time Warner, CBS og Viacom (Time.com 2014). Hvaða áhrif hefur þessi samþjöppun á upplýsingarnar sem bandarískur almenningur fær? Sviptir hún almenning fjölbreyttum sjónarhornum og takmarkar umræðuna við upplýsingar og skoðanir frá fáeinum heimildum? Hvers vegna skiptir það máli?

Einokun og fákeppni skipta máli vegna þess að minni samkeppni leiðir yfirleitt til lakari þjónustu við neytendur og dregur úr líkum á að andstæðar skoðanir eða fjölbreytt sjónarmið komi fram. Samþjöppun fjölmiðla hefur ýmsa annmarka. Í fyrsta lagi svara samþjöppuð fjölmiðlafyrirtæki frekar til hluthafa sinna en almennings. Fyrirtæki á Fortune 500-listanum verða að huga meira að arðsemi og kröfum eftirlitsstofnana en rétti almennings til upplýsinga. Fáu fyrirtækin sem ráða flestum fjölmiðlum eru í eigu valdakjarnans og endurspegla því pólitíska og félagslega hagsmuni aðeins lítils minnihluta. Í fákeppni eru hvatar til nýsköpunar, bættrar þjónustu og lægra verðs einnig minni.

Sumir félagsvísindamenn spáðu því að fjölgun miðla myndi skapa heimsþorp (McLuhan 1964). Rannsóknir benda hins vegar til þess að sá hluti almennings sem hefur aðgang að þessu heimsþorpi sé að mestu efnað, hvítt og enskumælandi fólk (Jan 2009). Uppreisnirnar víða um arabaheiminn vorið 2011 sýndu að tækni getur sannarlega veitt beina innsýn í atburði víða um heim. Fólk í Bandaríkjunum gat til dæmis fylgst með atburðum í Egyptalandi í rauntíma þegar fólk á Tahrir-torgi tístaði, birti færslur og bloggaði af vettvangi.

Enginn vafi leikur þó á að miðlun tækni frá kjarnaríkjum til jaðar- og hálfjaðarríkja vekur fjölmörg flókin álitamál. Sá sem beitir átakakenningu gæti til dæmis beint sjónum að því hvernig pólitísk hugmyndafræði og menningarleg nýlendustefna fylgja tækniþróun. Að minnsta kosti í orði kveðnu eru tækninýjungar lausar við hugmyndafræði; ljósleiðari er hinn sami hvort sem hann er lagður í múslímsku eða veraldlegu ríki, kommúnísku eða kapítalísku. Þeir aðilar sem flytja tækni til minna þróaðra ríkja hafa hins vegar yfirleitt einhverja hagsmuni eða stefnu, hvort sem um er að ræða frjáls félagasamtök, fyrirtæki eða stjórnvöld. Fræðimaður sem beitir virknihyggju gæti aftur á móti beint sjónum að nýjum leiðum til að miðla upplýsingum um árangursríkar ræktunaraðferðir eða að efnahagslegum ávinningi þess að opna nýjan farsímamarkað. Hvort heldur sem er berast menningarlegar og samfélagslegar forsendur og viðmið með háhraðatengingunum.

Menningarleg og hugmyndafræðileg hlutdrægni er ekki eina áhættan sem fylgir hnattvæðingu fjölmiðla. Auk hættunnar á menningarlegri heimsvaldastefnu og hnignun staðbundinnar menningar fylgja fleiri vandamál auknum hnattrænum tengslum. Eitt þeirra er að ríkisstjórnir takmarki aðgang við upplýsingar og miðla sem þjóna boðskap þeirra, eins og gerist í Kína. Í kjarnaríkjum á borð við Bandaríkin er jafnframt hætta á að brotamenn noti erlenda miðla til að sniðganga landslög um hættulega og samfélagslega fordæmda háttsemi, svo sem fjárhættuspil, barnaníðsefni og kynlífsverslun. Vefir sem starfa erlendis eða á alþjóðavettvangi gera Bandaríkjamönnum og öðrum kleift að nálgast ólöglegt eða ólögmætt efni, allt frá fjárhættuspilavefjum sem eru opnir allan sólarhringinn og krefjast engrar aldursstaðfestingar til vefja sem selja barnaníðsefni. Þessi dæmi sýna samfélagslega áhættu af óheftu upplýsingaflæði.

Stóra samhengið

Vald og internetið: vandasamt samband

Mynd 8.9. Hvaða upplýsingar eru aðgengilegar þessum gestum netkaffihúss í Kína? Hvað er ritskoðað og hulið sjónum þeirra? (Mynd: Kai Hendry/flickr)

Í Bandaríkjunum er internetið notað til að komast á ólöglega fjárhættuspila- og klámvefi en einnig til að kanna hlutabréf, leita ráða hjá fjölda netnotenda um bílakaup og halda sambandi við vini frá barnæsku. Getum við leyft sumar þessara athafna en bannað aðrar? Og hver ákveður hvað þarf að takmarka? Í landi sem byggist á lýðræðislegum meginreglum og ríkri trú á frjálsan markað er skorið úr slíkum álitaefnum fyrir dómstólum. Á heimsvísu eru spurningarnar og viðbrögð stjórnvalda hins vegar mjög ólík.

Önnur ríki setja netnotkun mun strangari og stýrðari skorður. Kínversk stjórnvöld hafa stranga stjórn á miðlun upplýsinga og hafa lengi reynt að bæla niður það sem þau kalla „skaðlegar upplýsingar“, þar á meðal andóf gegn stjórnvöldum, umræðu um samskipti Kína og Hong Kong og gagnrýni á viðbrögð stjórnvalda við atburðum.

Þar sem lokað er fyrir miðla á borð við Twitter, Facebook og YouTube í Kína verða netnotendur að leita til innlendra fjölmiðlafyrirtækja. Stjórnvöld halda jafnframt uppi ströngu eftirliti, bera kennsl á suma sem brjóta bönnin, sækja þá til saka og beita einnig víðtækari aðferðum.

Stjórnvöld loka fyrir tiltekin leitarorð, svo sem „mannréttindi“, og setja lög sem krefjast skráningar undir réttu nafni og gera gagnrýni á aðgerðir stjórnvalda hættulegri.

Snemma árs 2021 framdi herinn í Mjanmar valdarán gegn stjórnvöldum landsins. Aung San Suu Kyi, kjörinn leiðtogi landsins, var handtekin og aðrir æðstu embættismenn voru hnepptir í varðhald eða hraktir frá völdum. Suu Kyi hafði áður verið í stofufangelsi árum saman. Almennir borgarar hófu umsvifalaust víðtæk og þrálát mótmæli gegn valdaráninu. Herinn brást skjótt við til að brjóta mótmælin á bak aftur, meðal annars með því að skjóta og drepa tugi mótmælenda og ráðast inn í háskóla og sjúkrahús. Áður en herinn beitti þessu ofbeldi lokaði hann fyrir Twitter, Instagram, Facebook og WhatsApp til að torvelda samræmingu mótmælenda og draga úr fréttaflutningi af bælingunni. Stjórnvöld handtóku einnig fréttamenn, þar á meðal erlenda ríkisborgara, sem voru sakaðir um brot á lögum um almannareglu. Samfélagsmiðlafyrirtæki brugðust við eftir föngum, meðal annars með því að óvirkja reikninga hers Mjanmar svo hann gæti ekki miðlað eigin skilaboðum.

Hnattvæðing tækni

Útbreiðsla tækni — það að tækni berist yfir landamæri — flýtir mjög fyrir hnattvæðingu tækni. Á síðustu tveimur áratugum hefur útbreiðsla hennar til jaðar- og hálfjaðarríkja aukist hratt. Í skýrslu Alþjóðabankans frá 2008 er fjallað um bæði ávinning og viðvarandi áskoranir þessarar þróunar. Í heild sýndi skýrslan tengsl milli tækniframfara og hagvaxtar og að tækniframfarir hefðu bætt stöðu margra sem búa við sára fátækt (World Bank 2008). Þar er bent á að hefðbundnar landbúnaðarafurðir á borð við maís geti notið góðs af nýrri tækni. Á sama hátt geti farsímabankaþjónusta gagnast fólki sem selur vörur á einföldum mörkuðum í dreifbýli. Framfarir í farsímaþjónustu geta auk þess aukið samkeppni, lækkað verð og stuðlað að umbótum á tengdum sviðum, svo sem farsímabankaþjónustu og upplýsingamiðlun.

Sömu mynstur félagslegs ójöfnuðar og skapa stafræna gjá í Bandaríkjunum skapa einnig stafrænar gjár innan jaðar- og hálfjaðarríkja. Tækninotkun hefur aukist gríðarlega milli ríkja undanfarna áratugi, en útbreiðsla tækni innan jaðar- og hálfjaðarríkja er mun hægari. Mun færri íbúar hafa þá menntun og færni sem þarf til að nýta nýja tækni, hvað þá aðgang að henni. Aðgangur að tækni er gjarnan mestur í þéttbýli og stórir hópar í jaðarríkjum sitja eftir. Þótt útbreiðsla upplýsingatækni geti leyst mörg hnattræn samfélagsvandamál er það oft fólkið sem mest þarf á henni að halda sem stafræna gjáin bitnar harðast á. Vatnshreinsitækni gæti til dæmis bjargað mörgum mannslífum, en þorpin í jaðarríkjum sem hafa mesta þörf fyrir hreint vatn hafa hvorki aðgang að tækninni, fjármagn til að kaupa hana né næga tæknikunnáttu til að innleiða lausnina.

Félagsfræði í raunheimum

Máttur farsímans: áhrif farsíma í Afríku sunnan Sahara

Mörg af fátækustu ríkjum Afríku búa við verulegan skort á innviðum, meðal annars lélega vegi, takmarkaðan aðgang að rafmagni og lítinn aðgang að menntun og símaþjónustu. Aðgangur að fastlínusímum hefur lítið breyst undanfarin tíu ár, en aðgangur að farsímum hefur fimmfaldast. Meira en þriðjungur íbúa Afríku sunnan Sahara hefur aðgang að farsíma (Katine 2010). Enn fleiri geta notað „þorpssíma“ með samnýttri símaþjónustu Grameen Foundation. Farsímatækninni fylgja ýmsir kostir sem geta gjörbreytt daglegu lífi og efnahag í þessum fátæku ríkjum. Stundum felst breytingin einfaldlega í því að geta hringt í næsta markaðsbæ. Með því að kanna hvar söluaðilar hafa áhuga á vörum þeirra geta fiskimenn og bændur farið á þann markað sem hentar þeim best og forðast óþarfa ferð. Aðrir geta notað farsíma og nýjar leiðir til peningasendinga til að senda fé með öruggum hætti til fjölskyldumeðlims eða viðskiptafélaga annars staðar (Katine 2010).

Samnýtingarverkefni af þessu tagi eru oft fjármögnuð af fyrirtækjum á borð við Vodafone í Þýskalandi eða Masbabi í Bretlandi, sem vonast til að öðlast markaðshlutdeild á svæðinu. Farsímarisinn Nokia bendir á að fjórir milljarðar manna noti farsíma í heiminum, meira en tvöfalt fleiri en eiga bankareikning. Þar felist því mikið tækifæri til að tengja bankafyrirtæki við fólk sem þarf á þjónustu þeirra að halda (ITU Telecom 2009). Aðgangur byggist þó ekki allur á framtaki fyrirtækja. Sum verkefni eru fjármögnuð af samtökum úr atvinnulífinu sem vilja veita jaðarríkjum verkfæri til nýsköpunar og frumkvöðlastarfs.

Þessari bylgju nýsköpunar og viðskiptatækifæra fylgir þó kostnaður. Vissulega er hætta á menningarlegri heimsvaldastefnu og þeirri forsendu að kjarnaríki og fjölþjóðafyrirtæki þeirra viti hvað sé best fyrir fólk í fátækustu samfélögum heims. Hversu góð sem ætlunin kann að vera er sú framtíðarsýn að allir íbúar Afríku spjalli glaðlega í iPhone-símum ekki endilega æskileg. Líkt og á við um annan hnattrænan ójöfnuð þarf meira en erlenda fjárfestingu til að tryggja aðgang að tækni í Afríku. Markvisst átak þarf til að tryggja að ávinningur tækninnar berist þangað sem þörfin er mest.