11.3 Eftirlit með náttúrulegri einokun

11.3 Eftirlit með náttúrulegri einokun

Flest dæmi um raunverulega einokun í Bandaríkjunum nú á dögum eru náttúrulegar einokanir undir opinberu eftirliti. Slík einokun er vandasamt viðfangsefni samkeppnisstefnu, því kostnaðaruppbygging og eftirspurn gera samkeppni ólíklega eða kostnaðarsama. Náttúruleg einokun myndast þegar meðalkostnaður lækkar á öllu því framleiðslubili sem nægir til að anna eftirspurn markaðarins. Þetta gerist yfirleitt þegar fastur kostnaður er mikill miðað við breytilegan kostnað. Eitt fyrirtæki getur þá annað allri eftirspurn með lægri kostnaði en tvö eða fleiri fyrirtæki. Ef því væri skipt upp myndi meðalkostnaður framleiðslunnar hækka og viðskiptavinir þyrftu að greiða meira.

Almenningsveitur, sem víða í Bandaríkjunum hafa frá fornu fari séð um vatns- og raforkuþjónustu, eru sígild dæmi um náttúrulega einokun. Það væri óhagkvæmt að skipta staðbundinni vatnsveitu í mörg samkeppnisfyrirtæki sem hvert hefði eigin vatnsból og eigið lagnakerfi. Fjögur eða fimm sams konar kerfi undir sömu borg, eitt fyrir hvern veitanda, yrðu afar kostnaðarsöm þótt íbúar gætu þá valið sér vatnsveitu. Sömu kostnaðarrök eiga við um sambærileg vatns- og rafdreifikerfi á Íslandi og annars staðar: hvert fyrirtæki þyrfti að leggja eigið grunnkerfi til heimilanna. Áður en farsímar urðu almennir áttu rökin einnig við um mörg símafyrirtæki með hvert sitt vírakerfi um sama hverfi.

Valkostir við eftirlit með náttúrulegri einokun

Fyrsti kosturinn er að láta náttúrulegu einokunina afskiptalausa. Fyrirtækið hámarkar þá hagnað með venjubundnum hætti. Það velur magnið þar sem jaðartekjur eru jafnar jaðarkostnaði, MR = MC, en það er við punkt P og magnið 4. Af eftirspurnarferlinum við punkt A sést að fyrirtækið getur tekið verðið 9,3 fyrir þetta magn. Þar sem verðið er hærra en meðalkostnaðurinn skilar einokunin hagrænum hagnaði.

Annar, en ólíklegur, kostur er að samkeppnisyfirvöld skipti fyrirtækinu upp svo nýju fyrirtækin geti keppt. Gerum til einföldunar ráð fyrir að einu stóru fyrirtæki sem framleiðir magnið 4 sé skipt í tvö fyrirtæki af hálfri stærð sem hvort framleiðir magnið 2. Þar sem meðalkostnaðarferillinn (AC) hallar niður verður meðalkostnaður hvors smærra fyrirtækis 9,75 við punkt B, en aðeins 7,75 hjá stærra fyrirtækinu sem framleiðir magnið 4. Varan yrði því framleidd með hærri meðalkostnaði og framleiðsluhagkvæmni minnkaði. Þegar meðalkostnaðarferill hallar niður bera tvö minni fyrirtæki ávallt hærri meðalkostnað en eitt stærra fyrirtæki við sama heildarframleiðslumagn. Uppskiptingin kann auk þess aðeins að marka upphaf vandans. Vaxi annað fyrirtækið meira en hitt fær það kostnaðarforskot og kann að geta hrakið keppinautinn af markaði. Fyrirtækin tvö gætu líka samræmt hegðun sína með óbeinum hætti og haldið verðinu háu. Hvorug niðurstaðan skilar þeirri auknu samkeppni sem stefnt var að.

Þriðji kosturinn er að eftirlitsaðilar ákveði verð og framleiðslumagn atvinnugreinarinnar. Þeir leitast þá við að velja punkt á eftirspurnarferli markaðarins sem samræmist bæði hagsmunum neytenda og almannahag. Punktur C virðist álitlegur: fyrirtækinu er gert að framleiða magnið 8, þar sem jaðarkostnaðarferillinn sker eftirspurnarferilinn, og taka verðið 3,5, sem er jafnt jaðarkostnaði á þeim stað. Reglan er aðlaðandi vegna þess að verð jafnast á við jaðarkostnað líkt og í fullkominni samkeppni. Neytendur fá meira magn á lægra verði en við einokunarlausn A. Við punkt C næst einnig hagkvæm ráðstöfun auðlinda, því virði síðustu einingarinnar fyrir neytendur er jafnt jaðarkostnaðinum við framleiðslu hennar.

Alvarlegur vandi kemur þó í ljós ef reynt er að knýja fram punkt C með reglusetningu. Við magnið 8 er verðið 3,5 en meðalkostnaður framleiðslunnar 5,7. Fyrirtækið verður því rekið með tapi ef það tekur verðið 3,5. Án viðvarandi opinberra styrkja, sem geta haft í för með sér margvísleg pólitísk vandamál, ber reksturinn ekki sig og fyrirtækið hverfur að lokum af markaði.

Kostnaðarreglun og verðþaksreglun

Kostnaðarreglun hefur sína eigin annmarka. Fái framleiðendur allan viðurkenndan kostnað endurgreiddan með álagi hafa þeir minni ástæðu til að halda kostnaði niðri, því þeir geta velt kostnaðarhækkunum út í hærra verð. Hvatinn getur jafnvel snúist við: fyrirtæki undir slíku eftirliti kunna að stofna til óþarflega mikils kostnaðar, til dæmis með því að reisa of stórar verksmiðjur eða ráða of margt starfsfólk, þar sem leyfilegt verð hækkar með kostnaðinum.

Á níunda og tíunda áratug tuttugustu aldar tóku sumir eftirlitsaðilar almenningsveitna því upp verðþaksreglun. Eftirlitsaðilinn ákveður þá fyrir fram hámarksverð sem fyrirtækið má taka næstu árin og gerir oft ráð fyrir að það lækki lítillega með tímanum. Lækki fyrirtækið kostnað hraðar en verðþakið getur það hagnast vel. Takist því ekki að halda í við lækkun þaksins, eða verði markaðsaðstæður óhagstæðar, kann það hins vegar að verða rekið með tapi. Að nokkrum árum liðnum er ný röð verðþaka ákveðin með hliðsjón af frammistöðu fyrirtækisins.

Verðþaksreglun krefst vandaðrar útfærslu. Óraunhæft lágt verðþak gengur ekki upp og róttækar markaðsbreytingar geta valdið tapi óháð því hvernig fyrirtækið bregst við. Hækki orkuverð til dæmis skyndilega á heimsmarkaði getur fyrirtæki sem selur heimilum jarðgas eða olíu til húshitunar ekki endilega staðið við verðþak sem virtist sanngjarnt einu eða tveimur árum fyrr. Eftirlitsaðilar geta hins vegar borið verð fyrirtækisins saman við verð sambærilegra framleiðenda á öðrum svæðum. Þannig má í reynd láta náttúrulega einokun á einu svæði keppa við verð á öðrum svæðum. Möguleikinn á meiri hagnaði eða tapi, í stað árlegrar meðalarðsemi sem kostnaðarreglun tryggir, getur jafnframt hvatt fyrirtækið til hagkvæmni og nýsköpunar.

Samkeppni nær sjaldnast fótfestu þar sem náttúruleg einokun ríkir. Ef verja á neytendur gegn háu verði og litlu framleiðslumagni óheftrar einokunar þarf opinbert eftirlit því að gegna hlutverki. Vandi stjórnvalda er að hanna nægilega sveigjanlegt verðþakskerfi sem veitir jafnframt rétta hvata til hagræðingar og nýsköpunar.