Lykilhugtök og samantekt

Lykilhugtök og samantekt

11.1 Samrunar fyrirtækja

Við samruna sameinast tvö áður sjálfstæð fyrirtæki, en við yfirtöku kaupir eitt fyrirtæki annað og öðlast yfirráð yfir því. Í báðum tilvikum verða fyrirtækin tvö að einu. Samkeppnislög eiga að vernda virka samkeppni, meðal annars með því að banna samruna eða yfirtökur sem geta skaðað hana, setja skorður við samkeppnishamlandi viðskiptaháttum og, í undantekningartilvikum, skipta fyrirtækjum upp.

Samþjöppunarhlutfall fjögurra stærstu fyrirtækjanna er samanlögð markaðshlutdeild þeirra og gefur einfalda vísbendingu um samþjöppun á skilgreindum markaði. Herfindahl–Hirschman-stuðullinn (HHI) tekur einnig mið af öllum öðrum fyrirtækjum á markaðnum. Hann fæst með því að leggja saman ferninga markaðshlutdeildar hvers fyrirtækis. Hærra gildi beggja mælikvarða bendir að öðru óbreyttu til meiri samþjöppunar, en markaðsskilgreining og önnur samkeppnisskilyrði skipta einnig máli.

Hnattvæðing og þróun fjarskipta- og upplýsingatækni hafa aukið samkeppni sem mörg fyrirtæki mæta, því keppinautar frá öðrum svæðum og löndum geta nú auðveldlega boðið vörur og þjónustu á sama markaði.

11.2 Reglur gegn hömlum á samkeppni

Samkeppnisyfirvöld banna keppinautum að mynda samráðshóp, eða kartel, sem takmarkar framleiðslumagn og hækkar verð. Önnur háttsemi er ekki jafn afdráttarlaus: einkakaup, samtvinnun, vöndlun og lágt verð geta stuðlað að hagkvæmni við sumar aðstæður en hamlað samkeppni við aðrar. Því þarf að meta markaðsstyrk, tilgang og raunveruleg áhrif hvers tilviks; skaðleg undirverðlagning er til dæmis annað en venjuleg verðsamkeppni.

11.3 Eftirlit með náttúrulegri einokun

Samkeppni virkar illa þegar eitt fyrirtæki getur annað allri eftirspurn með lægri meðalkostnaði en tvö eða fleiri fyrirtæki. Slík náttúruleg einokun getur án eftirlits hækkað verð og takmarkað framleiðslumagn, en uppskipting hennar getur jafnframt hækkað kostnað. Stjórnvöld kunna því að setja reglur um verð eða framleiðslumagn. Vatns- og raforkuveitur eru algeng dæmi um starfsemi með þessa kostnaðaruppbyggingu.

Við kostnaðarreglun með leyfðri arðsemi er verð ákveðið út frá viðurkenndum kostnaði fyrirtækis að viðbættri eðlilegri arðsemi. Aðferðin tryggir rekstrargrundvöll en getur veikt hvata til að halda kostnaði niðri. Við verðþaksreglun er hámarksverð ákveðið fyrir fram til nokkurra ára. Fyrirtækið hagnast þá meira ef það lækkar kostnað hraðar en gert var ráð fyrir, en ber sjálft meiri áhættu ef kostnaður hækkar eða sala bregst.

11.4 Hin mikla afreglunartilraun

Bandaríkin afléttu víðtækri stýringu verðs og framleiðslumagns í ýmsum atvinnugreinum seint á áttunda áratugnum og snemma á þeim níunda. Afreglun jók víða samkeppni en hafði einnig aðlögunarkostnað í för með sér. Bókhaldshneyksli í upphafi aldarinnar og samdrátturinn mikli 2007–2009 urðu síðar tilefni nýrra fjármálareglna. Regluverksyfirtaka sýnir að reglusetning tryggir ekki sjálfkrafa almannahag: fyrirtækin sem eiga að lúta eftirliti geta náð verulegum áhrifum á reglurnar og framkvæmd þeirra.