1515 Fátækt og efnahagslegur ójöfnuður

15.4 Tekjuójöfnuður: mælingar og orsakir

Námsmarkmið

útskýra tekjudreifingu og greina helstu orsakir tekjuójafnaðar í markaðshagkerfi
mæla tekjudreifingu með tekjufimmtungum
reikna og teikna Lorenz-feril
sýna breytingar á launamun með framboðs- og eftirspurnarlínuriti

Fátækt og tekjuójöfnuður lýsa ólíkum fyrirbærum. Fátæktarmælikvarði ber úrræði heimilis saman við skilgreint lágmarksviðmið. Viðmiðið getur verið fast að raunvirði, eins og opinber fátæktarmörk Bandaríkjanna, eða afstætt við dæmigerðar tekjur, eins og hlutfall af miðgildi tekna. Tekjuójöfnuður lýsir hins vegar allri tekjudreifingunni, frá tekjulægstu til tekjuhæstu heimila. Til að mæla hann má meðal annars bera saman tekjuhlutdeild jafnstórra hópa.

Skýrum málið

Hvernig má greina fátækt frá tekjuójöfnuði?

Fátækt getur breyst þótt hlutfallsleg tekjudreifing standi í stað. Ef tekjur allra lækka um 10% en fátæktarmörkin haldast föst að raunvirði getur fleira fólk fallið undir mörkin, þótt hver hópur fái áfram sama hlutfall heildartekna. Sé fátæktarmarkið hins vegar skilgreint sem fast hlutfall miðgildistekna lækkar viðmiðið með tekjunum og niðurstaðan getur orðið önnur. Ávallt þarf því að tilgreina bæði fátæktarmælikvarðann og ójafnaðarmælikvarðann.

Ójöfnuður getur einnig aukist án þess að mælt fátæktarhlutfall breytist. Ef tekjur hátekjuhóps hækka en tekjur fólks nálægt fátæktarmörkum standa í stað færist stærri hluti heildartekna til efri hluta dreifingarinnar, án þess að nokkur færist yfir eða undir fátæktarmörkin. Fátækt og ójöfnuður tengjast því, en annað hugtakið kemur ekki í stað hins.

Í Bandaríkjunum jókst ójöfnuður í heimilistekjum verulega frá því um 1980. Kaflinn fjallar fyrst um mælingar og síðan um tvær mikilvægar skýringar: breytingar á samsetningu heimila og ójafnari launadreifingu. Þær eru ekki tæmandi. Menntun, tæknibreytingar, alþjóðaviðskipti, stéttarfélög, lágmarkslaun, markaðsstyrkur fyrirtækja, fjármagnstekjur, skattar og tilfærslur geta einnig haft áhrif. Svonefndir stjörnumarkaðir, þar sem fáir geta þjónað mjög stórum markaði, eru einn þáttur í efri hluta launadreifingarinnar.

Mæling tekjudreifingar eftir fimmtungum

Algeng mæling byggist á því að raða heimilum eftir tekjum og skipta þeim í fimm jafnstóra tekjufimmtunga. Hver fimmtungur inniheldur 20% heimila: þann tekjulægsta, annan, þriðja, fjórða og þann tekjuhæsta. Tekjuhlutdeild fimmtungs er sá hluti samanlagðra tekna allra heimila sem rennur til viðkomandi hóps. Því ólíkari sem hlutdeildirnar eru, þeim mun ójafnari er dreifingin samkvæmt þessum mælikvarða.

Tafla 15.5 sýnir sögulega þróun hlutdeildar bandarískra heimila í peningatekjum fyrir skatt. Árið 2024 fékk tekjulægsti fimmtungurinn 3,1% samanlagðra tekna, annar fimmtungurinn 8,2%, sá þriðji 13,9%, sá fjórði 22,6% og sá tekjuhæsti 52,2%. Tekjuhæstu 5% heimila fengu 23,1%. Um 1970 fékk tekjuhæsti fimmtungurinn rúm 43%, en hlutdeild hans hækkaði einkum eftir 1980. Tölurnar taka hvorki tillit til skatta og tilfærslna né þess hve margir búa á hverju heimili; dreifing jafngildisleiðréttra tekna eða ráðstöfunartekna getur því litið öðruvísi út.

Ár	Tekjulægsti fimmtungur	Annar fimmtungur	Þriðji fimmtungur	Fjórði fimmtungur	Tekjuhæsti fimmtungur	Tekjuhæstu 5% heimila
1967	4,0	10,8	17,3	24,2	43,6	17,2
1970	4,1	10,8	17,4	24,5	43,3	16,6
1975	4,3	10,4	17,0	24,7	43,6	16,5
1980	4,2	10,2	16,8	24,7	44,1	16,5
1985	3,9	9,8	16,2	24,4	45,6	17,6
1990	3,8	9,6	15,9	24,0	46,6	18,5
1995	3,7	9,1	15,2	23,3	48,7	21,0
2000	3,6	8,9	14,8	23,0	49,8	22,1
2005	3,4	8,6	14,6	23,0	50,4	22,2
2010	3,3	8,5	14,6	23,4	50,3	21,3
2015	3,1	8,2	14,3	23,2	51,1	22,1
2024	3,1	8,2	13,9	22,6	52,2	23,1

Fimmtungar geta hulið breytingar innan tekjuhæsta hópsins. Því er einnig gagnlegt að skoða tíundir, hundraðshluta eða sérstaklega tekjuhæstu 5%. Milli 1980 og 2024 jókst hlutdeild tekjuhæstu 5% heimila um 6,6 prósentustig, úr 16,5% í 23,1%. Hlutdeild tekjuhæsta fimmtungsins jókst á sama tíma um 8,1 prósentustig, úr 44,1% í 52,2%. Hækkun hlutdeildar efstu 5% nam því rúmlega fjórum fimmtu af hækkun hlutdeildar efsta fimmtungsins.

Lorenz-ferill

Tekjuhlutdeildir má sýna á súluriti, en Lorenz-ferill dregur alla uppsafnaða dreifinguna saman í eina mynd. Lárétti ásinn sýnir uppsafnað hlutfall heimila sem raðað er frá þeim tekjulægstu til þeirra tekjuhæstu, og lóðrétti ásinn sýnir uppsafnaða hlutdeild þeirra í heildartekjum. Mynd 15.8 ber saman bandarísku dreifinguna 1980 og 2020.

Línurit með Lorenz-ferlum Bandaríkjanna 1980 og 2020. Lárétti ásinn sýnir uppsafnað hlutfall heimila og lóðrétti ásinn uppsafnaða tekjuhlutdeild. Ferill 2020 er fjær 45 gráðu línu fullkomins jafnaðar en ferill 1980. — **Mynd 15.8.** Lorenz-ferlarnir sýna uppsafnaða hlutdeild heimila og tekna í Bandaríkjunum 1980 og 2020. Ferill ársins 2020 liggur fjær línu fullkomins jafnaðar og sýnir því ójafnari dreifingu peningatekna fyrir skatt. Gögnin eru söguleg og ekki leiðrétt fyrir heimilisstærð.

Strikalínan sem liggur frá neðra vinstra horni í efra hægra horn sýnir fullkominn jöfnuð. Á henni fá tekjulægstu 20% heimila 20% teknanna, tekjulægstu 40% fá 40% og þannig koll af kolli. Raunverulegur Lorenz-ferill liggur undir þessari línu þegar tekjur eru ójafnt dreifðar. Endapunkturinn er ávallt 100% heimila og 100% tekna.

Tafla 15.6 sýnir hvernig Lorenz-ferillinn er reiknaður. Uppsöfnuð hlutdeild tekjulægstu 40% fæst með því að leggja saman hlutdeild fyrsta og annars fimmtungs. Fyrir tekjulægstu 60% bætist þriðji fimmtungurinn við og svo koll af kolli. Árið 2020 fengu tekjulægstu 60% heimila þannig 25,1% tekna, samanborið við 31,2% árið 1980. Síðasta uppsafnaða gildið er 100% samkvæmt skilgreiningu.

Tekjuhópur	Tekjuhlutdeild 1980 (%)	Uppsöfnuð tekjuhlutdeild 1980 (%)	Tekjuhlutdeild 2020 (%)	Uppsöfnuð tekjuhlutdeild 2020 (%)
Fyrsti fimmtungur	4,2	4,2	3,0	3,0
Annar fimmtungur	10,2	14,4	8,1	11,1
Þriðji fimmtungur	16,8	31,2	14,0	25,1
Fjórði fimmtungur	24,7	55,9	22,6	47,7
Fimmti fimmtungur	44,1	100,0	52,2	100,0

Því lengra sem Lorenz-ferill sveigist frá línu fullkomins jafnaðar, þeim mun ójafnari er dreifingin. Ferill ársins 2020 á mynd 15.8 liggur neðar en ferill ársins 1980 og sýnir því meiri ójöfnuð í þessum bandarísku peningatekjum. Ferillinn sýnir þó ekki einn og sér hvort tekjur hvers hóps hafi hækkað eða lækkað að raunvirði, og niðurstaðan ræðst einnig af því hvort mældar eru tekjur fyrir eða eftir skatta og hvort leiðrétt er fyrir heimilisstærð.

Skýrum málið

Hvernig er efnahagslegur ójöfnuður mismunandi eftir löndum?

Tafla 15.7 sýnir sögulegt samanburðarsafn frá ólíkum árum 2011–2020. Samkvæmt þessum tölum var hlutdeild tekjuhæsta fimmtungsins meiri í Bandaríkjunum en í Þýskalandi, Kína, Indlandi, Rússlandi og Nígeríu, en minni en í Brasilíu og örlítið meiri en í Mexíkó. Samanburðinn verður að túlka varlega: könnunarár, skilgreining tekna eða neyslu, gagnagæði og meðferð skatta, tilfærslna og heimilisstærðar geta verið ólík. Taflan nægir því hvorki til að raða heilum heimshlutum né til að draga ályktanir um núverandi stöðu landanna.

Land	Könnunarár	Fyrsti fimmtungur	Annar fimmtungur	Þriðji fimmtungur	Fjórði fimmtungur	Fimmti fimmtungur
Bandaríkin	2020	3,0%	8,1%	14,0%	22,6%	52,2%
Þýskaland	2016	7,6%	12,8%	17,1%	22,8%	39,6%
Brasilía	2019	3,1%	7,4%	12,3%	19,4%	57,8%
Mexíkó	2018	5,4%	9,5%	13,5%	20,0%	51,7%
Kína	2016	6,5%	10,7%	15,3%	22,2%	45,3%
Indland	2011	8,1%	11,7%	15,2%	20,5%	44,4%
Rússland	2018	7,1%	11,2%	15,2%	21,4%	45,1%
Nígería	2018	7,1%	11,6%	16,2%	22,7%	42,4%

Orsakir vaxandi ójafnaðar: breytt samsetning bandarískra heimila

Samsetning heimila hefur breyst í Bandaríkjunum. Atvinnuþátttaka giftra kvenna jókst til dæmis úr um 41% árið 1970 í 58,6% árið 2019 samkvæmt Vinnumálastofnun Bandaríkjanna. Þar með fjölgaði heimilum með tvo tekjuöflunaraðila. Jafnframt getur samval maka eftir menntun og tekjumöguleikum haft áhrif: fólk með svipaða stöðu á vinnumarkaði stofnar oft heimili saman. Þegar tveir hátekjueinstaklingar búa saman getur það aukið ójöfnuð milli heimila, jafnvel þótt launadreifing einstaklinga breytist ekki. Aukin atvinnuþátttaka getur þó haft ólík dreifingaráhrif eftir því á hvaða heimilum viðbótartekjurnar verða til.

Fjölskyldugerðir og heimilisstærð hafa einnig breyst. Heimili einstæðra foreldra hafa að jafnaði aðeins einn mögulegan tekjuöflunaraðila og eru því líklegri til að vera neðar í dreifingu heimilistekna en sambærileg heimili með tvo fullorðna. Fjölgun eins manns heimila getur sömuleiðis breytt dreifingu óleiðréttra heimilistekna. Þessar niðurstöður lýsa fjárhagslegri stærð heimilis, ekki verðmæti eða hæfni fólks, og undirstrika hvers vegna gagnlegt er að skoða einnig tekjur á mann eða jafngildisleiðréttar tekjur.

Breytt samsetning heimila getur því skýrt hluta aukins ójafnaðar í heimilistekjum, en ekki er rétt að setja eitt almennt hlutfall á framlag hennar án tiltekinnar rannsóknar, tímabils og aðferðar. Sambandið er einnig tvíátta: menntun, laun, húsnæðiskostnaður og vinnumarkaður geta bæði mótað hverjir stofna heimili saman og orðið fyrir áhrifum af heimilisaðstæðum. Til að greina orsök þarf að aðskilja samsetningaráhrif frá breytingum á launum, vinnutíma, fjármagnstekjum og opinberri stefnu.

Orsakir vaxandi ójafnaðar: breyting á launadreifingu

Launadreifing í Bandaríkjunum hefur einnig orðið ójafnari frá lokum áttunda áratugarins. Menntun skiptir máli: árið 2024 var miðgildi vikulauna fólks í fullu launastarfi, 25 ára og eldra, 1.692 dollarar meðal fólks með bakkalárgráðu eða meiri menntun en 930 dollarar meðal fólks með framhaldsskólapróf og enga háskólamenntun. Hlutfallið var því 1,82. Munurinn er lýsandi en sannar ekki einn og sér orsakaáhrif menntunar, því starfsreynsla, starfsgrein og aðrir þættir eru einnig ólíkir. Stjörnumarkaðir geta auk þess hækkað tekjur fárra einstaklinga langt umfram miðgildi, en tekjur efsta 1% ráðast einnig af bónusum, rekstrartekjum og fjármagnstekjum sem menntunarmunur skýrir ekki einn.

Framboðs- og eftirspurnarlíkanið á mynd 15.9 sýnir eitt mögulegt ferli. Fjöldi bakkalárgráða sem bandarískir háskólar veittu jókst úr um 840.000 árið 1970 í 1,965 milljónir skólaárið 2022–2023, eða um 134%. Að öðru óbreyttu myndi aukið framboð hliðra framboðsferlinum frá S₀ til S₁ og lækka hlutfallsleg laun. Ef bæði ráðinn fjöldi og laun hækka bendir einfalda líkanið til þess að eftirspurn hafi einnig hliðrast til hægri, frá D₀ til D₁. Þetta er skilyrt líkan: samsetning gráða og starfa, gæði menntunar og aðrir vinnumarkaðir geta einnig breyst.

Framboðs- og eftirspurnarlínurit fyrir sérhæft vinnuafl. Framboð hliðrast frá S₀ til S₁, eftirspurn frá D₀ til D₁ og jafnvægi frá E₀ til E₁; bæði jafnvægislaun og ráðinn fjöldi hækka. — **Mynd 15.9.** Aukið framboð sérhæfðs vinnuafls hliðrar framboðsferlinum frá S₀ til S₁. Hliðrist eftirspurn jafnframt nægilega mikið frá D₀ til D₁ geta bæði laun og ráðinn fjöldi hækkað, þannig að jafnvægi færist frá E₀ til E₁. Myndin sýnir skilyrt framboðs- og eftirspurnarlíkan, ekki fulla orsök launaþróunar.

Tæknibreytingar sem bæta sérstaklega framleiðni fólks með tiltekna þekkingu geta aukið eftirspurn eftir sérhæfðu vinnuafli; þetta er oft nefnt færnimiðuð tæknibreyting. Stafræn tækni getur jafnframt stækkað markað bestu stjórnenda, hönnuða, listafólks og ráðgjafa. Hnattvæðing getur haft svipuð en ekki einhlít áhrif: útflutningur og stærri markaðir auka eftirspurn eftir sumum störfum, en innflutningur, útvistun og alþjóðleg samkeppni þrýsta á önnur. Tækni getur bæði komið í stað verkefna og verið viðbót við þau. Áhrifin ráðast því af verkefnum, atvinnugreinum, stofnunum og aðlögun fyrirtækja og starfsfólks.

Framboð og eftirspurn skýra hluta launamunar eftir menntun og færni. Meiri menntun eykur framboð hæfs vinnuafls og dregur að öðru óbreyttu úr launamun. Tækni, viðskipti og breytt framleiðsla geta aukið eftirspurnina hraðar. Tekjuójöfnuður ræðst þó einnig af stofnunum vinnumarkaðarins, mismunun, vinnutíma, fjölskyldugerð, sköttum, tilfærslum og fjármagnstekjum. Því þarf að greina laun einstaklinga, heildartekjur heimila og ráðstöfunartekjur hvert frá öðru.