20.4 Efnahagsleg samleitni
20.4 Efnahagsleg samleitni
Námsmarkmið
Að lestri þessa kafla loknum átt þú að geta:
- Útskýrt hvað efnahagsleg samleitni felur í sér
- Borið saman helstu rök með og á móti efnahagslegri samleitni
- Metið hvers vegna samleitni lífskjara milli landa getur tekið langan tíma
Efnahagsleg samleitni lýsir því að munur á framleiðslu og tekjum á mann milli landa minnki, yfirleitt vegna þess að lág- og millitekjulönd vaxa hraðar en hátekjulönd. Sum lönd hafa fylgt slíku mynstri. Verg landsframleiðsla (VLF) hátekjulanda jókst að meðaltali um 2,7% á ári á tíunda áratug 20. aldar og um 1,7% á ári frá 2010 til 2019. Í þeim hópi eru meðal annars Bandaríkin, Kanada, ríki Evrópusambandsins, Japan, Ástralía og Nýja-Sjáland.
Tafla 20.5 ber saman meðalvöxt raun-VLF á tveimur tímabilum, 1990–2000 og 2010–2019. Í óformlega hraðvaxtarhópnum eru átta lönd þar sem vöxturinn var að minnsta kosti 5% á ári á báðum tímabilum. Í hægvaxtarhópnum eru lönd þar sem hann var 2% eða minni. Neðst eru meðaltöl eftir tekjuflokkum. Taflan sýnir heildarvöxt raun-VLF, ekki vöxt VLF á mann. Hún getur því gefið vísbendingu um samleitni en nægir ekki ein og sér til að sýna að lífskjör séu að færast saman; meðal annars þarf að taka tillit til upphaflegra tekna, fólksfjölgunar og aðstæðna í hverju landi. Tímabilunum er stillt upp til samanburðar og taflan segir ekki til um árin 2001–2009. Gögnin koma úr gagnagrunni Alþjóðabankans um þróunarvísa heimsins.
| Land | Meðalvöxtur raun-VLF 1990–2000 | Meðalvöxtur raun-VLF 2010–2019 |
|---|---|---|
| Hraðvaxtarhópurinn (5% eða meira á ári á báðum tímabilum) | ||
| Kambódía | 7,1% | 7,0% |
| Kína | 10,6% | 7,3% |
| Indland | 6,0% | 6,7% |
| Írland | 7,5% | 6,3% |
| Laos | 6,5% | 7,3% |
| Mósambík | 6,4% | 5,6% |
| Úganda | 7,1% | 5,4% |
| Víetnam | 7,9% | 6,3% |
| Hægvaxtarhópurinn (2% eða minna á ári á báðum tímabilum) | ||
| Mið-Afríkulýðveldið | 2,0% | −0,2% |
| Frakkland | 2,0% | 1,4% |
| Þýskaland | 1,8% | 2,0% |
| Haítí | −1,5% | 1,5% |
| Ítalía | 1,6% | 0,3% |
| Jamaíka | 0,9% | 0,7% |
| Japan | 1,3% | 1,3% |
| Sviss | 1,0% | 2,0% |
| Bandaríkin (til viðmiðunar) | 3,2% | 2,3% |
| Yfirlit eftir tekjuflokkum (Taflan sýnir heildarvöxt raun-VLF; hún mælir ekki ein og sér samleitni VLF á mann.) | ||
| Hátekjulönd | 2,7% | 1,7% |
| Lágtekjulönd | 3,8% | 4,5% |
| Millitekjulönd | 4,7% | 4,0% |
Að baki tölum hvers lands í töflu 20.5 liggur sérstök saga um fjárfestingu í mannauði og raunfjármagni, tækniframfarir, markaðsaðstæður, stefnu stjórnvalda og óvænta atburði. Meðaltölin eftir tekjuflokkum samræmast hugmyndinni um samleitni á þessum tímabilum: lágtekjulönd uxu hraðar en millitekjulönd og þau aftur hraðar en hátekjulönd. Mynstrið er þó ekki algilt. Kína og Indland eru áberandi í hraðvaxtarhópnum, en Frakkland, Þýskaland, Ítalía og Japan eru dæmi um hátekjulönd í hægvaxtarhópnum.
Mun þetta samleitnimynstur haldast? Hagfræðingar eru ekki á einu máli og því er gagnlegt að bera saman helstu rökin með og á móti.
Rök sem styðja samleitni
Ýmis rök benda til þess að lágtekjulönd geti átt auðveldara með að auka framleiðni vinnuafls og hagvöxt en lönd sem þegar búa við háar tekjur.
Fyrstu rökin byggjast á minnkandi jaðarafrakstri. Dýpkun mannauðs og raunfjármagns eykur jafnan VLF á mann, en að öðrum aðföngum og tækni óbreyttum verður viðbótarframleiðslan af hverri nýrri einingu fjármagns smám saman minni. Hugsum okkur að meðalnámslengd aukist fyrst úr tíu árum í tólf. Það eykur framleiðslu. Ef hún lengist síðan úr tólf árum í fjórtán og loks í sextán eykst framleiðslan enn, en samkvæmt lögmálinu verður viðbótarávinningurinn minni í hvert sinn. Sama hugsun á við um raunfjármagn. Ef raunfjármagn á starfsmann, mælt á föstu verðlagi, eykst úr 500.000 krónum í 1.000.000 króna hækkar framleiðslan. Aukning úr 1.000.000 í 1.500.000 króna hækkar hana enn frekar, en minna en fyrri jafnstór aukning.
Þar sem mannauður og raunfjármagn eru oft minni í lágtekjulöndum en í hátekjulöndum getur fjármagnsdýpkun skilað meiri jaðaraukningu framleiðslu þar. Minnkandi jaðarafrakstur styður því möguleika á samleitni, að því tilskildu að önnur mikilvæg skilyrði — svo sem tækni, stofnanir og aðgangur að fjármagni — geri fjárfestinguna arðbæra.
Önnur rök eru að lágtekjulönd geti tekið upp og aðlagað tækni sem þegar hefur verið þróuð, en hátekjulönd þurfi oftar að færa tæknimörkin sjálf. Hagfræðingurinn Alexander Gerschenkron (1904–1978) kallaði þetta „forskot þeirra sem skemmra eru á veg komnir“. Hann átti ekki við að lág lífskjör væru kostur, heldur að land sem er aftar í framleiðni og tækninotkun geti átt fleiri ónotuð tækifæri til uppbótarvaxtar.
Loks benda þeir sem eru bjartsýnir á samleitni á að lönd geti lært af reynslu þeirra sem hafa vaxið hratt. Bætt lífskjör geta jafnframt aukið stuðning við stofnanir sem verja eignarrétt, auðvelda viðskipti og styðja fjárfestingu. Slík þróun er þó hvorki sjálfvirk né einhliða: trúverðugar stofnanir geta verið forsenda vaxtar ekki síður en afleiðing hans.
Rök gegn því að samleitni sé sjálfgefin
Ef hagvöxtur byggðist aðeins á dýpkun mannauðs og raunfjármagns myndi hann hægja á sér til langs tíma vegna minnkandi jaðarafraksturs. Í heildarframleiðslufallinu er þó annar lykilþáttur: tækni.
Tækniframfarir geta vegið upp á móti minnkandi jaðarafrakstri fjármagnsdýpkunar. Mynd 20.7 sýnir þetta. Lárétti ásinn mælir samanlagt raunfjármagn og mannauð á starfsmann, frá C1 til C3, en lóðrétti ásinn sýnir framleiðslu á mann. Á ferlinum Tækni 1 er tæknistigið óbreytt. Þegar hagkerfið færist frá R um U til W eykst framleiðsla, en ferillinn verður flatari og hver viðbótareining fjármagns skilar minni framleiðsluaukningu. Fjármagnsdýpkun ein og sér getur því ekki viðhaldið sama hagvaxtarhraða endalaust.
Hærra tæknistig gerir kleift að framleiða meira með sama magni aðfanga. Þess vegna liggur ferillinn Tækni 2 ofan við Tækni 1 á myndinni og Tækni 3 ofan við þá báða. Fyrir hvert tiltekið magn mannauðs og raunfjármagns er framleiðsla á mann meiri eftir því sem tæknin er þróaðri.
Í vaxandi hagkerfum fara fjármagnsdýpkun og tækniframfarir jafnan saman. Hagkerfið getur þannig færst frá R á ferlinum Tækni 1 til S á Tækni 2 og síðan T á Tækni 3. Tækniframfarir geta haldið uppi vexti VLF á mann þótt jaðarafrakstur fjármagns minnki. Þær afnema því ekki minnkandi jaðarafrakstur fjármagns, heldur færa framleiðslufallið upp á við.
En getur jaðarafrakstur tækniframfara sjálfra minnkað? Nýjar uppgötvanir kunna að verða erfiðari og dýrari eftir því sem þekking eykst, og því er ekki hægt að fullyrða að tækniframfarir séu undanþegnar minnkandi afrakstri. Tæknisaga síðustu tveggja alda sýnir þó að nýsköpun hefur aftur og aftur aukið framleiðslugetu. Hugmyndir hafa einnig sérstaka eiginleika: sama þekking getur nýst mörgum samtímis og oft má dreifa henni með litlum jaðarkostnaði. Vél eða viðbótarár í námi er bundið tilteknum notanda, en hugbúnaður, aðferð eða uppfinning getur nýst fjölda starfsmanna. Það útilokar ekki kostnað við rannsóknir, innleiðingu og aðlögun.
Ekki er heldur sjálfgefið að lágtekjuland eigi auðveldara með að taka upp fyrirliggjandi tækni en hátekjuland á með að þróa nýja. Innleiðing krefst meðal annars menntunar, viðbótarfjármagns, innviða, aðgangs að mörkuðum og fjármagni, skilvirkrar stjórnsýslu og stofnana sem styðja breytingar. Án slíkra skilyrða verða mögulegir kostir uppbótarvaxtar lítils virði í framkvæmd.
Hægfara samleitni
Jafnvel þegar samleitni á sér stað getur hún tekið áratugi. Hugsum okkur tvö lönd og mælum VLF á mann í sambærilegum, kaupmáttarleiðréttum einingum. Í upphafi er VLF á mann 40.000 í hátekjulandinu en 4.000 í lágtekjulandinu. Ef VLF á mann vex um 2% á ári í því fyrrnefnda og 7% í því síðarnefnda verður hún eftir 30 ár um 72.454 í hátekjulandinu, það er 40.000 (1 + 0,02)30, og um 30.449 í lágtekjulandinu, það er 4.000 (1 + 0,07)30. Munurinn hefur minnkað úr tíföldum í um 2,38-faldan. Samleitnin er veruleg, en meðalframleiðsla og meðaltekjur eru enn mun meiri í hátekjulandinu. Þegar lágtekjulandið hefur nýtt auðveldustu tækifærin til uppbótarvaxtar getur hagvöxtur þess jafnframt hægt á sér.
Hæg samleitni sýnir hvernig lítill munur á árlegum hagvexti safnast upp í mikinn mun með tímanum. Hátekjulönd byggðu lífskjaraforskot sitt upp á mörgum áratugum og stundum meira en einni öld. Jafnvel við hagstæð skilyrði getur því tekið lágtekjulönd áratugi að minnka bilið verulega.