2020 Hagvöxtur

Inngangur að hagvexti

Upplýsingamynd sem raðar löndum eftir áætlaðri daglegri hitaeininganeyslu á mann. Bandaríkin eru efst með 3.770 hitaeiningar; Írland, Frakkland, Þýskaland, Noregur, Spánn, Pólland og Ísland fylgja þar á eftir, en lægstu gildin eru sýnd fyrir nokkur tekjulægri ríki. — **Mynd 20.1.** Myndin ber saman áætlaða daglega hitaeininganeyslu á mann í ólíkum löndum. Langtímahagvöxtur hefur jafnframt aukið bæði fæðuframboð og þann mat sem laun geta keypt. (Mynd: aðlöguð úr „Daily Calorie Intake“ eftir Lauren Manning, Flickr, CC BY 2.0.)

Inngangur að hagvexti

Tengjum við raunveruleikann

Hitaeiningar og hagvöxtur

Orkuþörf fólks er breytileg, en textinn notar 2.500 hitaeiningar á dag sem einfaldan viðmiðunarpunkt. Hagfræðingurinn Brad DeLong áætlar að daglaun meðalverkafólks í Vestur-Evrópu í upphafi sautjándu aldar hafi aðeins dugað fyrir mat sem veitti um 2.500 hitaeiningar. Tveimur öldum síðar dugðu sambærileg laun fyrir um 3.000 hitaeiningar. Á árunum 1800–1875 jókst kaupmátturinn mun hraðar og nam um 5.000 hitaeiningum á dag í lok tímabilsins. Í samanburði DeLong fyrir árið 2012 jafngilti daglegt kaup starfsfólks í láglaunastörfum í auðugum ríkjum Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku verði um 2,4 milljóna hitaeininga. Sú tala lýsir kaupmætti launa, ekki raunverulegri daglegri neyslu.

Hvað knúði þessa hröðu lífskjarabót frá 1800 til 1875 og áfram? Hvers vegna búa mörg ríki í Vestur-Evrópu, Norður-Ameríku og Austur-Asíu við meira en nægt fæðuframboð á meðan önnur ráða ekki við grunnþarfir íbúa? Þessar spurningar leiða inn í rannsókn langtímahagvaxtar.

Hagvöxtur skiptir öll ríki máli, en viðfangsefnin eru ólík. Í Bandaríkjunum og öðrum hátekjuríkjum er spurt hvort áframhaldandi vöxtur geti skilað sambærilegum lífskjarabótum og á tuttugustu öld. Millitekjuríki á borð við Brasilíu, Egyptaland og Pólland glíma fremur við hvort og hvernig þau geti nálgast tekjustig hátekjuríkja. Í þeim alþjóðlegu gögnum sem þessi útgáfa bókarinnar styðst við voru jarðarbúar um 7,5 milljarðar og um 1,1 milljarður manna hafði minna en tvo Bandaríkjadali á dag. Tölurnar eru sögulegt viðmið, en draga fram hversu miklu langtímahagvöxtur getur skipt fyrir fátækt og velferð. Robert E. Lucas yngri, handhafi Nóbelsverðlauna í hagfræði 1995, lagði áherslu á að áhrif slíkra spurninga á velferð mannkyns væru svo víðtæk að erfitt væri að leiða hugann frá þeim.

Suður-Kórea sýnir hve hratt lífskjör geta breyst. Seint á sjötta áratug tuttugustu aldar, fáeinum árum eftir lok Kóreustríðsins, var landið meðal fátækustu hagkerfa heims og stór hluti vinnuaflsins starfaði við sjálfsþurftarlandbúnað. Samkvæmt sögulegum útreikningum Angus Maddison nam verg landsframleiðsla (VLF) á mann 854 alþjóðlegum dölum á verðlagi 1990. Frá sjöunda áratugnum fram yfir aldamótin 2000 jókst VLF á mann um meira en 6% á ári að meðaltali í um fjóra áratugi. Í gögnum Alþjóðabankans sem bókin vísar til hafði VLF á mann síðan farið yfir 30.000 Bandaríkjadali að nafnvirði. Árið 2015 var Suður-Kórea ellefta stærsta hagkerfi heims miðað við heildar-VLF. Umbreytingin er sérstaklega athyglisverð í ríki með um 50 milljónir íbúa.

Suður-Kórea er áberandi en ekki einstakt dæmi um hraðan og langvarandi hagvöxt. Taíland og Indónesía hafa einnig vaxið hratt, og framleiðsla Kína jókst stórlega eftir að markaðsumbætur hófust um 1980. Í hátekjuríkjum á borð við Bandaríkin hefur VLF á mann sömuleiðis margfaldast, en á lengri tíma. Frá bandarísku borgarastyrjöldinni hefur hagkerfi Bandaríkjanna færst frá því að byggjast einkum á landbúnaði og dreifbýli yfir í hagkerfi þar sem þjónusta, iðnaður og tækni vega þyngst.