26.1 Grunnþættir nýklassískrar greiningar
26.1 Grunnþættir nýklassískrar greiningar
Námsmarkmið
- Útskýrt hlutverk mögulegrar raunlandsframleiðslu í langtímagreiningu
- Greint hvernig laun, verð og væntingar hafa áhrif á aðlögun
- Túlkað nýklassískt líkan heildareftirspurnar og heildarframboðs
- Metið gögn og forsendur um hraða þjóðhagslegrar aðlögunar
Nýklassíska sjónarhornið í þjóðhagfræði leggur áherslu á að til langs tíma sveiflist raunframleiðsla umhverfis áætlaða mögulega framleiðslu. Tveir grunnþættir greiningarinnar eru að framleiðslugeta ráði sjálfbærri langtímaframleiðslu og að laun, verð og væntingar aðlagist smám saman að breyttum aðstæðum. Af þessu leiðir áhersla á framleiðni, langtímahagvöxt og verðstöðugleika. Það útilokar þó ekki skammtímasveiflur eða mögulegt hlutverk stöðugleikastefnu. Keynesísk og nýklassísk líkön varpa ljósi á ólíkan tímaramma og geta því bætt hvort annað upp. Hér eru forsendurnar settar fram í líkani heildareftirspurnar og heildarframboðs.
Mikilvægi mögulegrar raunlandsframleiðslu til langs tíma
Möguleg raunlandsframleiðsla er mat á þeirri framleiðslu sem hagkerfi getur haldið uppi án viðvarandi ójafnvægis í verðbólgu, miðað við tiltækt vinnuafl, fjármagn, tækni og eðlilega nýtingu framleiðsluþátta. Hún er hvorki tæknilegt hámark né beint mælanleg stærð og matið er endurskoðað þegar ný gögn berast. Atvinnuleysi er ekki núll við mögulega framleiðslu: leitar- og kerfislægt atvinnuleysi geta verið til staðar. Jafnvægisatvinnuleysi er jafnframt óviss matstærð sem breytist með lýðfræði, stofnunum, færni og virkni vinnumarkaðar; það jafngildir ekki vélrænt núlli í einum mældum flokki atvinnuleysis.
Hagfræðingar bera mælda raunlandsframleiðslu saman við mögulega raunlandsframleiðslu til að meta framleiðslubil, en slíkt mat er háð óvissu. Langtímavöxt má rekja til fjölgunar vinnustunda, aukins raunfjármagns á hvern starfsmann, meiri mannauðs ásamt tækniframförum. Raunfjármagn nær til véla, tækja, bygginga og hugbúnaðar sem styðja framleiðslu. Stafræn ritvinnsla eykur til dæmis afköst við skjalagerð; staðsetningarkerfi, stöðluð vörunúmer og birgðakerfi bæta flutninga og skipulag. Mannauður felst í þekkingu, færni og heilbrigði sem mótast meðal annars af námi og starfsreynslu. Framlag hvers þáttar er þó ekki sjálfgefið: stofnanir, nýting, samkeppni og dreifing þekkingar ráða því hversu vel fjárfesting og tækni skila sér í framleiðni.
Þróun Bandaríkjanna á tuttugustu öld sýnir hvernig fólksfjölgun, mannauður, raunfjármagn og tækni geta aukið framleiðslugetu. Íbúafjöldinn fór úr um 76 milljónum árið 1900 í meira en 300 milljónir á öðrum áratug tuttugustu og fyrstu aldar. Á sama tíma jókst menntun verulega, fjármagn á hvern starfsmann varð meira og tækni umbreytti samgöngum, samskiptum, iðnaði og heilbrigðisþjónustu. Fólksfjölgun eykur einkum heildarframleiðslu, en framleiðsla á mann ræðst frekar af framleiðni. Því þarf að greina á milli vaxtar sem stafar af fleira vinnandi fólki og vaxtar sem stafar af meiri framleiðslu á hverja vinnustund.
Raunlandsframleiðsla getur verið undir eða yfir samtímamati á mögulegri framleiðslu. Mynd 26.2 ber bandaríska raunlandsframleiðslu frá 1960 til 2020 saman við mat fjárlagaskrifstofu Bandaríkjaþings á mögulegri framleiðslu. Neikvætt framleiðslubil sést meðal annars í kjölfar margra samdráttarskeiða, en jákvætt bil á hluta síðari hluta tíunda áratugarins og um 2019. Ferill mögulegrar framleiðslu er sléttari vegna þess að hann lýsir undirliggjandi getu fremur en mældri skammtímasveiflu. Hann er þó mat, ekki sjáanlegt þak, og getur breyst afturvirkt við endurskoðun gagna eða aðferða. Langtímaþróun framleiðslugetu skiptir því miklu, án þess að skammtímafrávik séu ómerkileg.
Í einfölduðu líkani heildareftirspurnar og heildarframboðs er langtímaheildarframboðsferillinn (LRAS) lóðréttur við mögulega raunlandsframleiðslu, eins og mynd 26.3 sýnir. Forsendan er að laun, verð og væntingar hafi aðlagast að fullu. Heildareftirspurn ræður þá verðlagi en ekki varanlegu framleiðslustigi, svo fremi að framleiðslugeta sjálf breytist ekki. LRAS hliðrast þegar vinnuafl, fjármagn, mannauður, tækni eða stofnanir breyta sjálfbærri framleiðslugetu. Hliðrun til hægri táknar langtímahagvöxt; hún er ekki sjálfvirk og getur einnig gengið til baka eftir varanlegt framboðsáfall.
Hlutverk sveigjanlegs verðlags
Hvernig getur framleiðsla færst aftur að mögulegri framleiðslu eftir breytingu heildareftirspurnar? Nýklassíska aðlögunarsagan byggist á því að laun, verð, samningar og væntingar séu treg til skamms tíma en sveigjanlegri þegar lengra er litið. Hraðinn er ekki gefinn fyrir fram og ræðst meðal annars af eðli áfallsins, verðbólguvæntingum, skuldum, stofnunum vinnumarkaðar og viðbrögðum hagstjórnar. Næstu myndir sýna einfaldað ferli frá skammtíma- til langtímajafnvægis.
Mynd 26.4 notar SRAS (skammtímaheildarframboð) um upphallandi ferilinn SRAS0 og LRASn um lóðréttan langtímaheildarframboðsferil við mögulega raunlandsframleiðslu. AD (heildareftirspurn) er upprunalega merkt AD0. Ferlarnir skerast í E0, þar sem framleiðsla er 500 og verðlag 120. Heitin „keynesískur“ og „nýklassískur“ vísa hér til skamms og langs tíma í þessu tiltekna líkani; þau lýsa ekki öllum afbrigðum kenninganna.
Hugsum okkur að heildareftirspurn aukist, til dæmis vegna meiri útflutnings, aukinna fjárfestingarvæntinga, opinberra kaupa eða lægri nettóskatta. Heildareftirspurnarferillinn hliðrast þá úr AD0 í AD1. Áður en laun, verð og væntingar hafa aðlagast færist jafnvægið úr E0 í E1: framleiðsla hækkar í 550, atvinnuleysi minnkar og verðlag hækkar í 125. Stærð þessara áhrifa ræðst af halla skammtímaframboðsferilsins og upphafsstöðu hagkerfisins.
Í langtímaaðlögun líkansins skapar jákvætt framleiðslubil aukna spennu á vinnu- og aðfangamörkuðum. Laun, önnur aðfangaverð og verðbólguvæntingar hækka smám saman. Við gefna framleiðni eykur það einingarkostnað og hliðrar SRAS úr SRAS0 til vinstri í SRAS1. Jafnvægið færist að E2: framleiðsla snýr aftur í 500 en verðlag verður 130. Þetta er niðurstaða líkans með fasta mögulega framleiðslu. Í raun geta fjárfesting, atvinnuþátttaka, innflutt vinnuafl eða framleiðnibreytingar jafnframt haft áhrif á framleiðslugetuna.
Færslan E0–E1–E2 sýnir skilyrta niðurstöðu líkansins: við fasta mögulega framleiðslu og fulla aðlögun nafnstærða getur eftirspurnaraukning ekki haldið raunframleiðslu varanlega yfir sjálfbæru stigi. Hún hækkar framleiðslu tímabundið en endar til langs tíma í hærra verðlagi. Þetta er ekki fullyrðing um að sérhver eftirspurnaraðgerð hafi engin langtímaáhrif. Hún getur til dæmis haft áhrif á fjárfestingu, færni, atvinnuþátttöku eða fjármálastöðugleika og þar með mögulega framleiðslu.
Mynd 26.5 sýnir samsvarandi neikvætt eftirspurnaráfall. SRAS0 og LRASn lýsa upphaflegu framboði en heildareftirspurn hliðrast úr AD0 í AD1. Jafnvægið færist úr E0 í E1: framleiðsla lækkar úr 500 í 450, atvinnuleysi eykst og verðlag lækkar úr 120 í 115. Lægra verðlag milli tveggja jafnvægispunkta er ekki það sama og minni verðbólga. Ef verðlag lækkar í rauntíma er verðhjöðnun á aðlögunartímabilinu; hjöðnun verðbólgu merkir hins vegar aðeins að verðlag hækki hægar. Myndin sýnir verðlagsstig en ekki tímaröð verðbólguhraða.
Í slaka minnkar þrýstingur á laun og álagningu fyrirtækja. Nafnlaun þurfa ekki að lækka: hægari launahækkanir, minni verðbólguvæntingar eða aukin framleiðni geta einnig lækkað raunverulegan einingarkostnað miðað við grunnsviðsmynd. Í líkaninu hliðrast SRAS því úr SRAS0 til hægri í SRAS1. Jafnvægið færist frá E1 í E2, þar sem framleiðsla er aftur 500 en verðlag 110. Niðurstaðan byggist á sveigjanlegri aðlögun og óbreyttri mögulegri framleiðslu. Skuldaþrýstingur, fjármálavandi, langvarandi atvinnuleysi eða tap á mannauði geta tafið ferlið og lækkað framleiðslugetu.
Hversu hröð er þjóðhagsleg aðlögun?
Hraði launa- og verðaðlögunar er ein helsta ágreiningsspurningin. Ef samdráttur og atvinnuleysi vara árum saman getur kostnaður biðar verið mikill og framleiðslugeta sjálf skaðast. Keynes lagði áherslu á að langtímajafnvægi eitt segði lítið um velferð fólks meðan aðlögunin stæði yfir. Nýklassíska svarið er að langtímahömlur skipti engu að síður máli fyrir hönnun stefnu og væntingar. Hvorugt sjónarhorn gefur almenna tímalengd; hana þarf að meta með gögnum og taka mið af áfalli, stofnunum og hagstjórn.
Sum nýklassísk líkön tengja hraða aðlögun við skynsemisvæntingar. Hugtakið merkir ekki að fólk spái alltaf rétt. Það merkir að væntingar séu í samræmi við það líkan og þær upplýsingar sem aðilar hafa, þannig að kerfisbundnar spáskekkjur endurtaki sig ekki endalaust. Hraðar væntingabreytingar geta flýtt verðaðlögun, en samningar, upplýsingakostnaður, óvissa, samhæfingarvandi og fjárhagslegar skorður geta áfram tafið viðbrögð.
Fasteignamarkaður sýnir hvernig væntingar geta færst inn í verð áður en atburður verður. Ef stór vinnuveitandi boðar fjölgun starfa eða sveitarfélag tilkynnir samgöngubætur getur væntur framtíðarávinningur hækkað greiðsluvilja kaupenda strax. Hækkunin ræðst þó af líkum á að áformin nái fram að ganga, tímanum þar til ávinningur kemur fram, vöxtum, lánaskilyrðum og framboði húsnæðis. Verð þarf því ekki að bíða eftir framkvæmdinni, en það aðlagast hvorki alltaf tafarlaust né rétt. Nýjar upplýsingar geta snúið breytingunni við.
Á þjóðhagsstigi geta trúverðugar upplýsingar um framtíðarstefnu eða framboðsskilyrði breytt launakröfum, verðlagningu og samningum áður en áhrifin sjást í framleiðslu. Skynsemisvæntingar einar nægja þó ekki til að gera eftirspurnarbreytingu samstundis hlutlausa fyrir framleiðslu. Sú niðurstaða krefst viðbótarforsendna, svo sem sameiginlegs rétts líkans, trúverðugrar og fyrirsjáanlegrar stefnu, sveigjanlegra markaða og lítilla upplýsinga- eða samningshindrana. Ef þær forsendur halda getur vænt eftirspurnaraukning farið hraðar út í verðlag. Óvænt áföll og raunverulegar tregður geta samt haft áhrif á framleiðslu og atvinnu.
Skynsemisvæntingar eru gagnleg viðmiðun en lýsa ekki allri raunhegðun. Upplýsingar eru kostnaðarsamar, líkön óviss og aðilar hafa mismunandi markmið og reynslu. Aðlögunarvæntingar lýsa einfaldari reglu þar sem fólk uppfærir væntingar smám saman út frá fyrri spáskekkjum. Raunverulegar væntingar geta blandast af þessum leiðum, byggst á sérfræðispám eða fylgt hegðun annarra. Hæg uppfærsla getur lengt skammtímaáhrif, en hún er ekki eina skýringin á tregri launa- og verðaðlögun.
Gögn gefa ekki eitt algilt svar um aðlögunarhraða. Hann breytist eftir landi, tímabili, tegund áfalls, verðbólgufyrirkomulagi, samningum, skuldastöðu, opnu hagkerfi og trúverðugleika hagstjórnar. Því er ekki fræðilega rétt að skilgreina skammtíma sem nákvæmlega tvö til fimm ár og langtíma sem allt sem er lengra. Hugtökin lýsa fremur því hvaða stærðir hafa náð að aðlagast í viðkomandi greiningu. Við sama almanakstíma getur eitt verð verið sveigjanlegt en annar samningur fastur. Hagnýt greining þarf því að prófa næmni fyrir ólíkum aðlögunarhraða og bera niðurstöður saman við gögn.