4.1 Eftirspurn og framboð á vinnumarkaði
4.1Eftirspurn og framboð á vinnumarkaði
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta getur þú:
- spáð fyrir um hliðrun eftirspurnar- og framboðsferla á vinnumarkaði
- útskýrt hvernig ný tækni hefur áhrif á eftirspurn og framboð á vinnumarkaði
- útskýrt verðgólf á vinnumarkaði, þar á meðal lágmarkslaun og framfærslulaun
Á vinnumarkaði myndast eftirspurnar- og framboðsferlar rétt eins og á vörumarkaði. Lögmálið um eftirspurn birtist þar með eftirfarandi hætti: Hærri árslaun eða tímakaup, það er hærra verð á vinnuafli, draga úr því magni vinnuafls sem vinnuveitendur eftirspyrja. Lægri laun auka aftur á móti eftirspurt magn. Lögmálið um framboð gildir einnig á vinnumarkaði: Hærra verð á vinnuafli eykur framboðið magn en lægra verð dregur úr því.
Jafnvægi á vinnumarkaði
Samkvæmt bandarísku vinnumálastofnuninni (BLS) störfuðu tæplega 41.000 löggiltir hjúkrunarfræðingar á Minneapolis–St. Paul–Bloomington-höfuðborgarsvæðinu í Minnesota og Wisconsin árið 2020. Hjúkrunarfræðingarnir unnu meðal annars á sjúkrahúsum, læknastofum, heilsugæslustöðvum, hjúkrunarheimilum og í skólum. Mynd 4.2 sýnir hvernig eftirspurn og framboð ákvarða jafnvægi á þessum vinnumarkaði. Í töflu 4.1 kemur fram hve margir hjúkrunarfræðingar eru boðnir fram og eftirspurðir við mismunandi árslaun.
| Árslaun (Bandaríkjadalir) | Eftirspurt magn | Framboðið magn |
|---|---|---|
| 70.000 | 52.000 | 27.000 |
| 75.000 | 47.000 | 34.000 |
| 80.000 | 44.000 | 38.000 |
| 85.000 | 41.000 | 41.000 |
| 90.000 | 40.000 | 45.000 |
| 95.000 | 39.000 | 48.000 |
Lárétti ásinn sýnir fjölda ráðinna hjúkrunarfræðinga. Hér er magn vinnuafls mælt í fjölda starfsmanna, en einnig er algengt að mæla það í vinnustundum. Lóðrétti ásinn sýnir verð vinnuaflsins, það er laun hjúkrunarfræðinga. Í raunveruleikanum felur þetta „verð“ í sér heildarkjör, bæði laun og hlunnindi. Hlunnindi eru verulegur hluti heildarkjara og geta numið allt að 30%. Í dæminu er verð vinnuafls mælt sem árslaun, en einnig mætti nota mánaðarlaun, vikulaun eða tímakaup. Þegar laun hjúkrunarfræðinga hækka minnkar eftirspurt magn. Sjúkrahús og hjúkrunarheimili kunna þá að ráða færri eða segja starfsfólki upp í stað þess að greiða hærri laun. Vinnuveitendur geta einnig fjárfest í tækjum sem leysa hluta hjúkrunarstarfa af hólmi, til dæmis tölvustýrðum eftirlits- og greiningarkerfum, eða ráðið lægra launað aðstoðarfólk í heilbrigðisþjónustu og þannig dregið úr þörf fyrir hjúkrunarfræðinga.
Þegar laun hjúkrunarfræðinga hækka eykst framboðið magn. Séu launin hærri í Minneapolis–St. Paul–Bloomington en í öðrum borgum flytja fleiri hjúkrunarfræðingar þangað í atvinnuleit. Fleiri sjá sér jafnframt hag í að mennta sig í hjúkrun og þeir sem þegar hafa menntunina eru líklegri til að starfa við fagið í fullu starfi. Fleiri hjúkrunarfræðingar leita því að störfum á svæðinu.
Í jafnvægi er framboðið magn jafnt eftirspurtu magni. Sérhver vinnuveitandi sem vill ráða hjúkrunarfræðing á jafnvægislaunum getur þá fundið starfsmann og sérhver hjúkrunarfræðingur sem vill vinna á þeim launum getur fundið starf. Á mynd 4.2 sker framboðsferillinn (S) eftirspurnarferilinn (D) í jafnvægispunktinum (E). Jafnvægismagnið á svæðinu er 41.000 hjúkrunarfræðingar og jafnvægisárslaunin 85.000 Bandaríkjadalir. Dæmið einfaldar markaðinn með því að fjalla um „meðalhjúkrunarfræðing“. Í reynd skiptist vinnumarkaður hjúkrunarfræðinga í marga smærri markaði, meðal annars eftir reynslu og réttindum. Á mörgum mörkuðum eru náskyldar vörur eða þjónusta af mismunandi gæðum. Jafnvel bensín fæst í nokkrum gæðaflokkum á mismunandi verði. Þrátt fyrir slíkan mun getur verið gagnlegt að fjalla um meðalverð bensíns eða meðallaun hjúkrunarfræðinga, enda endurspegla meðaltölin það sem gerist á flestum undirmörkuðum.
Þegar verð vinnuafls víkur frá jafnvægi leiða hagrænir hvatar launin yfirleitt aftur í átt að því. Væru árslaun hjúkrunarfræðinga í Minneapolis–St. Paul–Bloomington til dæmis yfir jafnvægi, eða 90.000 Bandaríkjadalir, vildu 45.000 manns starfa við hjúkrun en vinnuveitendur aðeins ráða 40.000. Við þessi laun myndaðist umframframboð, eða offramboð. Þegar margir sækja um hvert laust starf hafa vinnuveitendur hvata til að bjóða lægri laun en ella. Laun hjúkrunarfræðinga færðust því niður í átt að jafnvægi.
Væru árslaunin hins vegar undir jafnvægi, til dæmis 70.000 Bandaríkjadalir, myndaðist umframeftirspurn, eða skortur. Við þessi tiltölulega lágu laun vildu vinnuveitendur ráða 52.000 hjúkrunarfræðinga en aðeins 27.000 manns vildu starfa við hjúkrun á svæðinu. Sumir vinnuveitendur myndu bregðast við skortinum með því að bjóða hærri laun til að laða að starfsfólk. Aðrir þyrftu að fylgja í kjölfarið til að halda sínu starfsfólki. Hærri laun hvettu jafnframt fleiri til að læra hjúkrun eða starfa á svæðinu. Verð og magn á vinnumarkaðnum færðust þannig aftur í átt að jafnvægi.
Hliðranir á eftirspurn eftir vinnuafli
Eftirspurnarferill vinnuafls sýnir hve mikið vinnuafl vinnuveitendur vilja ráða við hvert launastig, að öðru óbreyttu. Launabreyting breytir eftirspurtu magni en hliðrar ekki ferlinum. Þegar laun hækka vilja vinnuveitendur ráða færra starfsfólk. Eftirspurt magn minnkar og hreyfing verður upp eftir eftirspurnarferlinum. Þegar laun lækka vilja vinnuveitendur ráða fleira starfsfólk. Eftirspurt magn eykst og hreyfing verður niður eftir ferlinum.
Eftirspurnarferill vinnuafls getur hliðrast af ýmsum ástæðum. Ein sú mikilvægasta er að eftirspurn eftir vinnuafli ræðst af eftirspurn eftir vörunni eða þjónustunni sem vinnuaflið framleiðir. Því fleiri nýja bíla sem neytendur vilja kaupa, þeim mun fleira starfsfólk þurfa bílaframleiðendur að ráða. Eftirspurn eftir vinnuafli nefnist því „afleidd eftirspurn“. Hér eru nokkur dæmi:
Þegar eftirspurn eftir vöru eða þjónustu eykst þurfa vinnuveitendur meira vinnuafl til að auka framleiðslu. Eftirspurn eftir vinnuafli eykst því og ferillinn hliðrast til hægri. Þegar eftirspurn eftir vörunni eða þjónustunni minnkar gerist hið gagnstæða og ferillinn hliðrast til vinstri. Tafla 4.2 sýnir fleiri þætti sem geta aukið eða minnkað eftirspurn eftir vinnuafli.
| Áhrifaþáttur | Áhrif á eftirspurn eftir vinnuafli |
|---|---|
| Eftirspurn eftir afurð | Þegar eftirspurn eftir framleiddri vöru eða þjónustu eykst hækka verð hennar og arðsemi að jafnaði. Framleiðendur eftirspyrja þá meira vinnuafl til að auka framleiðslu. |
| Menntun og þjálfun | Góð menntun og þjálfun eykur framleiðni vinnuafls og þar með eftirspurn vinnuveitenda eftir því. Eftirspurnarferillinn hliðrast til hægri. Sé vinnuaflið illa menntað eða þjálfað þurfa vinnuveitendur að verja meiri tíma og fjármunum í þjálfun og eftirspurnin hliðrast frekar til vinstri. |
| Tækni | Tæknibreytingar geta ýmist komið í stað vinnuafls eða stutt við það. Ritvinnsluhugbúnaður fækkaði til dæmis störfum vélritara og hliðraði eftirspurnarferli þeirra til vinstri. Sama tækni jók eftirspurn eftir upplýsingatæknifólki sem leysir vandamál í hug- og vélbúnaði og tölvunetum fyrirtækja. Tækni sem styður við tiltekinn starfshóp eykur framleiðni hans og hliðrar eftirspurnarferlinum til hægri. Eftirspurn minnkar hins vegar eftir starfsfólki sem tæknin leysir af hólmi eða getur ekki nýtt sér hana. |
| Fjöldi fyrirtækja | Fjölgi fyrirtækjum sem framleiða tiltekna vöru eykst eftirspurn eftir vinnuafli og ferillinn hliðrast til hægri. Fækki fyrirtækjunum minnkar eftirspurnin og ferillinn hliðrast til vinstri. |
| Reglur stjórnvalda | Reglur stjórnvalda geta aukið eða minnkað eftirspurn eftir vinnuafli við hvert launastig. Reglur í heilbrigðisþjónustu kunna til dæmis að áskilja að hjúkrunarfræðingar sinni tilteknum læknisverkum. Eftirspurn eftir hjúkrunarfræðingum eykst þá, en eftirspurn eftir starfsfólki með minni menntun minnkar ef því er óheimilt að vinna verkin. |
| Verð og framboð annarra aðfanga | Vinnuafl er aðeins eitt þeirra aðfanga sem framleiðsla krefst. Starfsmaður í símaveri þarf til dæmis síma og tölvu til að skrá gögn og sölu. Lækki verð annarra aðfanga verður framleiðslan arðsamari og fyrirtæki eftirspyrja meira vinnuafl til að auka hana. Eftirspurnarferill vinnuafls hliðrast þá til hægri. Hærra verð annarra aðfanga hefur öfug áhrif. |
Hliðranir á framboði vinnuafls
Framboðsferill vinnuafls hallar upp á við í samræmi við lögmálið um framboð: Því hærra sem verðið er, þeim mun meira magn er boðið fram, og öfugt. Við hvert launastig endurspeglar ferillinn val fólks á milli launaðrar vinnu og frístunda. Hærri laun verða til þess að fleiri vilja vinna og verja minni tíma til frístunda. Tafla 4.3 sýnir nokkra þætti sem geta aukið eða minnkað framboð vinnuafls.
| Áhrifaþáttur | Áhrif á framboð vinnuafls |
|---|---|
| Fjöldi starfsmanna | Fjölgun fólks á vinnumarkaði hliðrar framboðsferlinum til hægri. Hún getur stafað af innflytjendum, fólksfjölgun eða öðrum lýðfræðibreytingum. Stefna sem auðveldar innflytjendum að koma til landsins eykur framboð vinnuafls, en stefna sem hamlar innflytjendum hefur öfug áhrif. Þegar fæðingar eru fleiri en dauðsföll eykst framboð vinnuafls síðar, þegar börnin ná starfsaldri. Aukin atvinnuþátttaka kvenna utan heimilis er annað dæmi um lýðfræðibreytingu sem eykur framboð vinnuafls. |
| Menntunarkröfur | Því meiri sem menntunarkröfurnar eru, þeim mun færri uppfylla þær. Framboð stærðfræðinga með doktorspróf er til dæmis minna en framboð framhaldsskólakennara í stærðfræði. Á sama hátt er framboð hjartalækna minna en framboð heimilislækna og framboð lækna minna en framboð hjúkrunarfræðinga. |
| Stefna stjórnvalda | Stjórnvöld geta haft áhrif á framboð vinnuafls með kröfum um háskólanám, vottorð, starfsleyfi eða reynslu. Hertar hæfniskröfur fækka þeim sem geta sinnt starfinu við hvert launastig. Stjórnvöld geta einnig niðurgreitt þjálfun eða stuðlað að auknu framboði, til dæmis með stuðningi við hjúkrunarskóla eða hjúkrunarnema. Stefna sem breytir hlutfallslegum ávinningi af vinnu hefur sömuleiðis áhrif á framboðið. Þar má nefna atvinnuleysisbætur, fæðingarorlof, stuðning við barnagæslu og aðra velferðarstefnu. Stuðningur við barnagæslu getur aukið atvinnuþátttöku foreldra, en langvarandi atvinnuleysisbætur geta dregið úr atvinnuleit. Hanna þarf slíka stefnu vandlega til að takmarka óæskileg áhrif á framboð vinnuafls. |
Launabreyting veldur hreyfingu eftir eftirspurnar- eða framboðsferli vinnuafls en hliðrar ekki ferlunum. Aðrir atburðir, á borð við þá sem hér hafa verið raktir, geta hins vegar hliðrað eftirspurn eða framboði. Vinnumarkaðurinn færist þá að nýjum jafnvægislaunum og nýju jafnvægismagni.
Tækni og launaójöfnuður: Fjögurra skrefa greining
Efnahagslegir atburðir geta breytt jafnvægislaunum og jafnvægismagni vinnuafls. Tökum sem dæmi áhrif nýrrar upplýsinga- og fjarskiptatækni á lítt og mjög sérhæft vinnuafl í Bandaríkjunum. Frá sjónarhóli vinnuveitenda kemur tæknin oft í stað lítt sérhæfðs starfsfólks, til dæmis skjalavarða sem áður héldu utan um pappírsgögn um viðskipti. Sama tækni styður aftur á móti við mjög sérhæft starfsfólk, svo sem stjórnendur, sem geta fylgst með meiri upplýsingum, átt auðveldari samskipti og sinnt fjölbreyttari verkefnum. Hvaða áhrif hefur tæknin á laun þessara tveggja hópa? Því má svara með fjögurra skrefa greiningu á hliðrun framboðs eða eftirspurnar, sem kynnt var í kaflanum Eftirspurn og framboð:
1. skref. Hvernig litu markaðir fyrir lítt og mjög sérhæft vinnuafl út áður en nýja tæknin kom fram? Á mynd 4.3 (a) og mynd 4.3 (b) táknar S0 upphaflegan framboðsferil vinnuafls og D0 upphaflegan eftirspurnarferil á hvorum markaði. Í báðum myndritum er upphaflegi jafnvægispunkturinn E0 við launin W0 og magnið Q0.
2. skref. Hefur nýja tæknin áhrif á framboð vinnuafls heimila eða eftirspurn fyrirtækja eftir vinnuafli? Tæknibreytingin sem hér er lýst breytir eftirspurn þeirra fyrirtækja sem ráða starfsfólk.
3. skref. Eykur nýja tæknin eftirspurn eða dregur hún úr henni? Þegar tæknilegur staðgengill lítt sérhæfðs vinnuafls verður tiltækur hliðrast eftirspurn eftir vinnuaflinu til vinstri, úr D0 í D1. Þegar tækni sem styður við mjög sérhæft vinnuafl verður ódýrari hliðrast eftirspurn eftir því vinnuafli til hægri, úr D0 í D1.
4. skref. Nýtt jafnvægi á markaði fyrir lítt sérhæft vinnuafl er í punkti E1 við launin W1 og magnið Q1. Bæði laun og ráðinn fjöldi eru þar lægri en í upphaflega jafnvæginu E0. Nýtt jafnvægi á markaði fyrir mjög sérhæft vinnuafl er einnig táknað með E1, W1 og Q1, en þar eru bæði laun og ráðinn fjöldi hærri en í upphaflega jafnvæginu E0.
Líkanið um eftirspurn og framboð spáir því að ný tölvu- og fjarskiptatækni hækki laun mjög sérhæfðs starfsfólks en lækki laun þeirra sem eru lítt sérhæfðir. Frá áttunda áratug 20. aldar fram yfir miðjan fyrsta áratug 21. aldar breikkaði launabilið á milli hópanna. Samkvæmt bandarísku menntatölfræðistofnuninni hafði háskólamenntaður starfsmaður til dæmis um 30% hærri laun árið 1980 en starfsmaður með framhaldsskólapróf og sambærilega starfsreynslu. Árið 2019 var munurinn orðinn um 59%. Margir hagfræðingar telja tækniframfarir eiga stóran þátt í vaxandi launaójöfnuði í bandaríska hagkerfinu.
Verðgólf á vinnumarkaði: Framfærslulaun og lágmarkslaun
Verðþök eru sjaldgæf á vinnumarkaði, ólíkt vöru- og þjónustumörkuðum, enda njóta reglur sem takmarka tekjur fólks lítilla pólitískra vinsælda. Undantekningar koma þó fyrir. Stjórnir fyrirtækja eða hluthafar kunna til dæmis að leggja til hámark á laun æðstu stjórnenda.
Á vinnumarkaði eru aftur á móti áberandi dæmi um verðgólf sem ætlað er að hækka laun láglaunafólks. Bandarísk stjórnvöld ákveða lágmarkslaun, það er verðgólf sem bannar vinnuveitendum að greiða lægra tímakaup en tiltekna fjárhæð. Um mitt ár 2009 voru alríkislágmarkslaun hækkuð í 7,25 Bandaríkjadali á klukkustund. Hreyfingar í nokkrum bandarískum borgum hafa barist fyrir hærra launagólfi sem þær nefna framfærslulaun. Stuðningsfólk slíkra reglna telur lágmarkslaunin of lág til að tryggja viðunandi lífskjör. Útreikningurinn er þessi: Sá sem vinnur 40 stundir á viku í 50 vikur á ári fyrir 7,25 Bandaríkjadali á klukkustund hefur 14.500 Bandaríkjadali í árstekjur. Það er undir opinberum fátæktarmörkum Bandaríkjanna. Fyrir fjölskyldu með tvo fullorðna á lágmarkslaunum og tvö ung börn kann að vera hagkvæmara að annað foreldrið annist börnin en hitt afli tekna. Heimilistekjurnar yrðu þá 14.500 Bandaríkjadalir, langt undir fátæktarmörkum fjögurra manna fjölskyldu, sem voru 26.500 Bandaríkjadalir árið 2021.
Stuðningsfólk framfærslulauna telur að fólk í fullu starfi eigi að fá nægilega há laun til að standa undir nauðsynjum á borð við mat, fatnað, húsnæði og heilbrigðisþjónustu. Baltimore setti fyrstu reglurnar um framfærslulaun árið 1994. Nokkrir tugir borga fylgdu í kjölfarið seint á tíunda áratug 20. aldar og á fyrsta áratug 21. aldar. Reglurnar ná ekki til allra vinnuveitenda. Þær kveða yfirleitt á um að starfsfólk borgarinnar og fyrirtækja sem borgin semur við fái tiltekin lágmarkslaun, oft nokkrum Bandaríkjadölum á klukkustund yfir alríkislágmarkslaunum.
Mynd 4.4 sýnir borg sem íhugar reglur um framfærslulaun. Til einföldunar gerum við ráð fyrir að engin alríkislágmarkslaun gildi. Laun eru sýnd á lóðrétta ásnum vegna þess að þau eru verð vinnuafls. Áður en reglurnar taka gildi eru jafnvægislaunin 10 Bandaríkjadalir á klukkustund og borgin ræður 1.200 starfsmenn. Hópur borgarbúa fær síðan borgarstjórnina til að lögfesta 12 Bandaríkjadala launagólf. Við þau laun vilja 1.600 manns starfa hjá borginni en hún vill aðeins ráða 700. Framboðið magn er því meira en eftirspurt magn og offramboð vinnuafls myndast. Hagur þeirra sem halda starfi á hærri launum batnar, en ekki hagur þeirra sem voru tilbúnir að vinna fyrir eldri launin og missa starfið. Tafla 4.4 sýnir framboð og eftirspurn við mismunandi tímakaup.
| Tímakaup (Bandaríkjadalir) | Eftirspurt magn vinnuafls | Framboðið magn vinnuafls |
|---|---|---|
| 8 | 1.900 | 500 |
| 9 | 1.500 | 900 |
| 10 | 1.200 | 1.200 |
| 11 | 900 | 1.400 |
| 12 | 700 | 1.600 |
| 13 | 500 | 1.800 |
| 14 | 400 | 1.900 |
Lágmarkslaun sem dæmi um verðgólf
Bandarísku lágmarkslaunin eru verðgólf sem hefur yfirleitt verið sett mjög nálægt jafnvægislaunum eða jafnvel lítillega undir þeim. Um 1,5% launafólks á tímakaupi í Bandaríkjunum fær lágmarkslaun. Laun langflestra ráðast því á vinnumarkaði en ekki af verðgólfi stjórnvalda. Lágmarkslaunin skipta þó miklu fyrir reynslulítið fólk með litla sérhæfingu, svo sem unglinga og þá sem ekki hafa lokið framhaldsskóla. Í mörgum borgum virðast alríkislágmarkslaunin vera undir markaðslaunum ósérhæfðs vinnuafls, enda bjóða vinnuveitendur afgreiðslufólki og öðrum lítt sérhæfðum starfshópum hærri laun án afskipta stjórnvalda.
Hagfræðingar hafa reynt að meta hve mikið lágmarkslaun draga úr eftirspurn eftir lítt sérhæfðu vinnuafli. Dæmigerð niðurstaða er að 10% hækkun lágmarkslauna dragi úr ráðningum ósérhæfðs starfsfólks um 1–2%, sem er fremur lítil breyting. Sumar rannsóknir hafa jafnvel ekki fundið nein áhrif hærri lágmarkslauna á atvinnu á tilteknum stöðum og tímum, þótt deilt sé um þær niðurstöður. Hagfræðingarnir Walter Williams og Thomas Sowell, sem báðir hafa fjallað um samspil kynþáttar og hagfræði, halda því fram að lágmarkslaun auki mismunun og takmarki efnahagslegan hreyfanleika. Williams telur til dæmis að hærri lágmarkslaun auki hindranir sem lítt sérhæft starfsfólk mætir við atvinnuleit. Það fái þá síður tækifæri til að læra í starfi og afla sér reynslu sem opnar fleiri atvinnumöguleika.
Gerum ráð fyrir að lágmarkslaunin séu rétt undir jafnvægislaunum. Markaðsöfl geta þá fært laun upp fyrir verðgólfið, en launin mega ekki fara niður fyrir það. Verðgólfið er óbindandi, það er það ræður ekki niðurstöðu markaðarins. Smávægileg hækkun lágmarkslauna hefur engin áhrif á atvinnumagn svo lengi sem þau haldast undir jafnvægislaunum. Jafnvel þótt stjórnvöld hækki lágmarkslaunin rétt upp fyrir jafnvægislaun og verðgólfið verði bindandi verður munurinn á framboðnu og eftirspurtu magni lítill.
Þetta skýrir hvers vegna bandarísk lög um lágmarkslaun hafa sögulega aðeins haft lítil áhrif á atvinnu. Lágmarkslaunin hafa yfirleitt verið nálægt jafnvægislaunum lítt sérhæfðs vinnuafls og stundum undir þeim. Þau hafa því ekki skapað mikið umframframboð vinnuafls. Væru þau hins vegar hækkuð verulega, til dæmis tvöfölduð til samræmis við framfærslulaun sem sumar bandarískar borgir hafa íhugað, yrðu áhrifin á eftirspurt magn vinnuafls mun meiri. Í næsta Skýrum málið-reit eru helstu rök með og á móti breytingum á lágmarkslaunum rakin nánar.