4.3 Markaðskerfið sem skilvirk upplýsingamiðlun

4.3Markaðskerfið sem skilvirk upplýsingamiðlun

Verð myndast á vöru- og þjónustumörkuðum, vinnumörkuðum og fjármálamörkuðum. Á öllum þessum mörkuðum gegnir verð mikilvægu samfélagslegu hlutverki: Það safnar saman upplýsingum um samband eftirspurnar og framboðs, samþættir þær og miðlar þeim til kaupenda og seljenda. Í markaðshagkerfi hefur engin ríkisstofnun eða miðstjórn umsjón með öllum þeim viðbrögðum og tengslum sem verðbreyting kallar fram. Hver neytandi bregst við í samræmi við eigin óskir og fjárhagslega möguleika og hver framleiðandi metur áhrifin á væntanlegan hagnað. Í næsta Skýrum málið-reit skoðum við líkön um eftirspurn og framboð.

Verðhækkun gefur neytendum til kynna að vara sé af skornum skammti og hvetur þá til að draga úr kaupum. Hyggist þú til dæmis fljúga til Hawaii en flugmiðinn reynist dýr þá viku sem þú ætlaðir að fara gætir þú valið aðra og ódýrari viku. Verðið kann að vera hátt vegna þess að ferðin er á hátíðartíma þegar eftirspurn er mikil. Flugvélaeldsneyti kann að hafa hækkað í verði eða flugfélagið gæti verið að kanna hve margir eru tilbúnir að greiða hærra verð. Allir þessir þættir geta jafnvel verkað samtímis. Þú þarft þó ekki að greina hverja orsök verðbreytingarinnar. Miðaverðið eitt nægir til að þú getir ákveðið hvort og hvenær þú flýgur.

Verðbreytingar veita framleiðendum upplýsingar á sama hátt. Hugsum okkur bónda sem ræktar hafra og fréttir að hafraverð hafi hækkað. Hækkunin gæti stafað af aukinni eftirspurn í kjölfar nýrrar rannsóknar sem bendir til þess að hafrar séu sérstaklega hollir. Verð á staðkvæmdarkorni, til dæmis maís, gæti einnig hafa hækkað og fólk því keypt meira af höfrum. Bóndinn þarf ekki að þekkja ástæðuna í smáatriðum. Honum nægir að vita að hafraverð hefur hækkað og að því borgi sig að auka framleiðsluna.

Viðbrögð einstakra neytenda og framleiðenda við verði skarast og fléttast saman á vöru-, vinnu- og fjármálamörkuðum. Breyting á einum markaði berst eftir þessum tengslum til annarra markaða. Sveigjanlegt verð hjálpar mörkuðum að ná jafnvægi og tengir þá saman. Þetta upplýsingahlutverk verðs skýrir hvers vegna verðstýring getur unnið gegn eigin markmiðum. Verðstýring felst í lögum sem ákveða eða takmarka verð í stað þess að láta markaðina mynda það. Gamalt orðtak segir: „Ekki drepa boðberann.“ Til forna fluttu boðberar fréttir á milli fjarlægra borga og konungsríkja. Slæmar fréttir gátu vakið löngun til að drepa boðberann, en það breytti ekki fréttunum. Það hafði auk þess óæskilega afleiðingu: Aðrir boðberar neituðu að færa staðnum fréttir og íbúarnir fóru á mis við nauðsynlegar upplýsingar.

Þeir sem krefjast verðstýringar reyna í vissum skilningi að drepa boðberann, eða að minnsta kosti þagga niður óvelkomin skilaboð verðs um jafnvægisverð og jafnvægismagn. Verðstýring breytir þó ekki undirliggjandi kröftum eftirspurnar og framboðs og getur því haft alvarlegar afleiðingar. Í „Stóra stökkinu fram á við“ í Kína undir lok sjötta áratugar 20. aldar héldu stjórnvöld matvælaverði óeðlilega lágu. Lágt verð dró úr landbúnaðarframleiðslu og 30–40 milljónir manna létust úr hungri. Átakið var samfélags- og efnahagsherferð Mao Zedong, leiðtoga Kommúnistaflokksins, sem átti að umbreyta landbúnaðarhagkerfinu hratt í sósíalískt samfélag með iðnvæðingu og samyrkjuvæðingu. Breytingar á eftirspurn og framboði birtast áfram í hegðun neytenda og framleiðenda þótt verðinu sé haldið föstu. Sé upplýsingamiðlun verðs stöðvuð með verðstýringu glata allir í hagkerfinu mikilvægum upplýsingum. Bæði kaupendur og seljendur eiga þá erfiðara með að bregðast sveigjanlega og rétt við breytingum í hagkerfinu.