1.5 Markaðir og þátttakendur
1.5 Markaðir og þátttakendur
Hæfniviðmið
Í lok þessa hluta átt þú að geta:
Frummarkaðir og eftirmarkaðir
Í einföldu máli er frummarkaður markaður fyrir ný verðbréf og eftirmarkaður markaður fyrir verðbréf sem þegar hafa verið gefin út. Líta má á frummarkaðinn sem hliðstæðu við sölu nýrra bíla og eftirmarkaðinn sem hliðstæðu við sölu notaðra bíla. Í reynd fara víða fram viðskipti bæði með ný verðbréf og verðbréf sem þegar hafa verið gefin út. Til dæmis eru hlutabréf keypt og seld daglega á hlutabréfamörkuðum og mest af þeim viðskiptum fer fram milli einstaklinga og fagfjárfesta sem eiga hlutabréf í skráðum félögum. Viðskipti með hlutabréf í Amazon, Facebook eða Nike hafa lítil áhrif á undirliggjandi fyrirtæki og skapa því ekkert beint sjóðstreymi fyrir það. Upplýsingarnar úr slíkum viðskiptum eru þó verðmætar: þau fela í sér kostnaðarsama og opinbera rauntímayfirlýsingu fjárfesta um mat þeirra á virði fyrirtækis og endurspegla ánægju þeirra og væntingar.
Sum viðskipti á hlutabréfamarkaði fela þó í sér kaup og sölu nýrra verðbréfa, þótt þau séu mun færri. Fyrirtæki gefa út ný hlutabréf á markað, annaðhvort í síðari hlutafjárútboðum hjá þegar starfandi félögum (SEO) eða í frumútboðum (IPO). Þá er um að ræða ný hlutabréf sem ekki hafa áður gengið kaupum og sölum, og útgáfan leiðir sjóðstreymi beint til fyrirtækjanna sem gefa þau út. SEO eru ný hlutabréf sem rótgróin fyrirtæki gefa út, en IPO eru ný hlutabréf sem fyrirtæki gefa út þegar þau fara í fyrsta sinn á almennan markað. Þegar fyrstu viðskiptin hafa átt sér stað geta kaupendur þessara nýju verðbréfa átt viðskipti með þau. Önnur og síðari viðskipti eru hins vegar viðskipti á eftirmarkaði, ekki frummarkaði.
Umfangsmikil viðskipti á frummarkaði eiga sér stað í hverri viku þegar fjármálaráðuneyti Bandaríkjanna býður út ný ríkisverðbréf fyrir milljarða Bandaríkjadala. Þessi nýju verðbréf eru notuð til að endurgreiða ríkisverðbréf sem falla á gjalddaga og til að mæta áframhaldandi lausafjárþörf og langtímalántökuþörf alríkisstjórnarinnar. Síðari viðskipti með þessar ríkisskuldir fara síðan fram á eftirmarkaði.
Helstu þátttakendur á markaði
Helstu þátttakendur á fjármálamörkuðum eru verðbréfasalar, miðlarar, fjármálamilliliðir og fólk eins og þú og ég. Hver þessara þátttakenda auðveldar skipti á vörum, upplýsingum og fjármagni með ólíkum hætti. Tilvist þeirra gerir fjármálaviðskipti einfaldari, hraðari og öruggari og þar með skilvirkari. Þú og vinir þínir gætuð átt í beinum fjármálaviðskiptum, til dæmis með því að kaupa kaffi eða fá lánaðan pening fyrir bíómiða. Slík viðskipti eru yfirleitt lítil. Þegar viðskipti eru stærri eða flóknari þarf hins vegar aðkomu þróaðra fjármálafyrirtækja með fjármagn, sérþekkingu og tengslanet. Tvær megingerðir eftirmarkaða eru miðlaramarkaðir og verðbréfasalamarkaðir, eins og mynd 1.7 sýnir. Meginmunurinn á þeim felst í því hvernig viðskipti með verðbréf eru framkvæmd.
Verðbréfasalar
Verðbréfasalar eiga sjálfir þau verðbréf sem þeir kaupa eða selja. Þegar verðbréfasali tekur þátt í fjármálaviðskiptum á hann viðskipti úr eigin eignasafni. Verðbréfasalar taka ekki þátt í markaðnum á sama hátt og einstaklingar eða fagfjárfestar sem reyna einfaldlega að hámarka virði fjárfestinga sinna. Þess í stað reyna verðbréfasalar að mynda markað, það er að vera reiðubúnir og færir um að kaupa og selja verðbréf á gildandi kaup- og söluverði. Þeir byggja afkomu sína ekki fyrst og fremst á ávöxtun undirliggjandi verðbréfa heldur á umfangi viðskipta og muninum á kaupverði, því verði sem þeir eru tilbúnir að greiða fyrir verðbréf, og söluverði, því verði sem þeir eru tilbúnir að selja verðbréf á. Með því að vera ávallt reiðubúnir að kaupa eða selja auka verðbréfasalar seljanleika og skilvirkni markaðarins. Verðbréfasalar í Bandaríkjunum lúta eftirliti bandarísku verðbréfaeftirlitsnefndarinnar (SEC). Slíkt eftirlit á að tryggja að þeir afgreiði fyrirmæli fljótt, bjóði sanngjarnt verð og upplýsi fjárfesta um mögulega hagsmunaárekstra.
Miðlarar
Miðlarar auðvelda viðskipti á markaði með því að leiða saman kaupendur og seljendur. Þeir eru ólíkir verðbréfasölum, sem kaupa og selja úr eigin eignasafni. Slík fyrirtæki og einstaklingar fá jafnan söluþóknun.
Í heimi hlutabréfamiðlara getur þú átt viðskipti við afsláttarmiðlara eða miðlara með fulla þjónustu, og gjöldin geta verið mjög mismunandi. Afsláttarmiðlari framkvæmir viðskipti fyrir viðskiptavini. Viðskiptavinir þurfa á miðlurum að halda vegna þess að verðbréfakauphallir krefjast aðildar að kauphöllinni til að taka við fyrirmælum. Afsláttarmiðlarar eða vettvangar á borð við Robinhood eða E-Trade taka enga eða mjög lága þóknun fyrir margar viðskiptaframkvæmdir, en geta fengið greiðslur frá kauphöllunum. Þeir veita ekki fjárfestingarráðgjöf.
Miðlarar með fulla þjónustu bjóða víðtækari þjónustu og taka hærri gjöld og þóknanir en afsláttarmiðlarar. Þeir geta boðið fjárfestingarráðgjöf, eftirlaunaáætlanagerð og eignastýringu auk þess að framkvæma viðskipti. Morgan Stanley og Bank of America Merrill Lynch eru dæmi um miðlara með fulla þjónustu sem þjóna bæði fagfjárfestum og einstaklingum.
Fjármálamilliliðir
Fjármálamilliliður, svo sem viðskiptabanki eða rekstrarfélag verðbréfasjóðs, auðveldar viðskipti milli aðila og gerir þau skilvirkari. Til dæmis tekur viðskiptabanki við innlánum frá sparifjáreigendum og fjárfestum og veitir lán til lántaka. Fjárfestingarfélag safnar fé frá fjárfestum til að kaupa og stýra eignasöfnum hlutabréfa og skuldabréfa með hagkvæmum hætti. Þessi viðskipti eru ólík viðskiptum verðbréfasala eða miðlara. Miðlarar auðvelda viðskipti og verðbréfasalar eru reiðubúnir að kaupa eða selja úr eigin eignasöfnum. Fjármálamilliliðir taka hins vegar við fé frá fjárfestum og geta búið til annað verðbréf. Ef lántaki greiðir til dæmis ekki fasteignalán sem viðskiptabankinn hefur veitt, en þú átt innstæðubréf í sama banka, heldur fjárfesting þín áfram að bera vexti með öruggum hætti og þú verður ekki fyrir beinum áhrifum.
Fjármálastofnanir auðvelda yfirleitt fjármálamilligöngu. Stundum geta lánveitendur og lántakar þó stofnað til viðskipta án aðstoðar fjármálamilliliðar. Þegar þetta gerist í stórum stíl getur ferlið, þar sem farið er fram hjá fjármálamilliliðum, valdið miklu umróti á fjármálamörkuðum. Á áttunda áratugnum fór verðbólga yfir tíu prósent á ársgrundvelli, en viðskiptabankar máttu samt ekki bjóða hærri vexti en fimm prósent á spariinnlán.7 Sparifjáreigendur fóru fram hjá bönkum og sparisjóðum og fjárfestu beint í ríkisverðbréfum og öðrum skammtímaverðbréfum sem auðvelt var að selja á markaði. Skortur á innlánsfé og viðbrögð greinarinnar í kjölfarið útrýmdu í raun sparisjóðageiranum og leiddu til verulegrar afregluvæðingar viðskiptabanka og fjárfestingarbanka í Bandaríkjunum.
Kostir öflugs nets fjármálamilliliða eru margvíslegir. Milliliðir auka skilvirkni fjármálakerfisins með því að lækka viðskiptakostnað. Þeir safna upplýsingum og miðla þeim til að draga úr fjárhagslegri misnotkun og svikum. Þeir skapa stærðarhagkvæmni og búa yfir sérhæfðri þekkingu. Að lokum eru fjármálamilliliðir nauðsynlegir fyrir virkni markaðshagkerfis.