2.3 Að þróa góðar hugavenjur
2.3 Að temja sér góðar hugsunarvenjur
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta munt þú geta:
Ein leið til að bregðast við hugrænum skekkjum er að temja sér góðar hugsunarvenjur. Engar skyndilausnir eða auðveldar leiðir eru til að losna við skekkjurnar, enda spretta þær af starfsháttum heilans. Námsvitund, gagnrýnin ígrundun og góðar hugsunarvenjur geta þó hjálpað okkur að vinna gegn þessum eðlilegu tilhneigingum sem annars leiða okkur á villigötur. Aðferðirnar hér á eftir geta gert þig að betri heimspekingi. Berðu þær saman við aðferðir heimspekinga til að leita sannleikans sem fjallað var um í 1. kafla.
Leitastu við að vera hlutlæg
Okkur hættir til að gera ráð fyrir að reynsla okkar eða sjónarhorn eigi almennt við um aðra. Til að hugsa hlutlægt um málefni, vandamál og gildi þurfum við að beita aðferðum sem skapa fjarlægð frá því óhjákvæmilega huglæga sjónarhorni sem við höfum. Í þessum hluta skoðum við nokkrar leiðir til að nálgast heimspekileg vandamál með minni huglægri skekkju.
Greindu hið almenna frá einstökum aðstæðum
Sjónarmið fólks byggjast oft á alhæfingum út frá sérstökum aðstæðum þess og reynslu. Ef afstaða þín til siðferðis, meðvitundar eða frjáls vilja er bundin hugmyndum sem eiga rætur í tilteknum tíma eða á tilteknum stað er hún þó ólíkleg til að vera hlutlæg. Persónuleg reynsla veitir aðeins takmarkaðan skilning á heiminum í heild. Til að móta almennari og dæmigerðari hugmyndir geturðu beitt ímyndunaraflinu og greint sérstaka þætti reynslunnar frá heimsmynd þinni. Með slíkri sértöku verður hugtakið hæfilega almennt. Ef þú ætlar til dæmis að ímynda þér stjórnskipan meðal borgara leitar hugurinn líklega fyrst til þeirra stofnana sem þú þekkir úr nærsamfélagi þínu eða landi. Þær kunna þó að vera ólíkar stjórnarháttum annarra landa eða fyrri tíma. Þegar þú hugsar um réttlæti í stjórnmálum þarftu því að sjá fyrir þér skipan sem einskorðast hvorki við persónulega reynslu þína né þinn stað og tíma í sögunni.
Stundum eru sérstakir þættir reynslu þinnar hins vegar ómissandi fyrir þá heimspekilegu afstöðu sem þú vilt verja. Þá felur reynslan í sér mikilvægar upplýsingar sem verður að varðveita. Ríkjandi sjónarmið í heimspeki og öðrum greinum eru til dæmis hlutdræg að því leyti að þau endurspegla oft viðhorf þess ráðandi menningarhóps sem skrifaði textana. Ef þú tilheyrir minnihlutahópi, hópi utan ráðandi menningar eða hópi sem hefur verið jaðarsettur í sögunni getur persónuleg reynsla þín varpað nýju ljósi á vandamálið. Slík reynsla getur hjálpað þér og öðrum að endurmóta almenna sjónarmiðið svo að það verði víðtækara og taki fleira fólk með í reikninginn. Við slíkar aðstæður er ekki endilega gagnlegt að líta fram hjá hinu sérstaka.
Gefðu öðrum sjónarmiðum vægi
Einkum í stjórnmálaheimspeki og siðfræði er gagnlegt að íhuga vandlega sjónarmið sem ganga gegn eigin afstöðu, en sama aðferð getur einnig gagnast í frumspeki og þekkingarfræði. Þú gætir til dæmis talið að náttúruvísindi geti ekki skýrt tiltekna þætti reynslunnar, svo sem meðvitund, Guð eða frjálsan vilja. Þú gætir líka talið að vísindaleg skýring sé til á öllu. Þegar þú metur þessar afstöður heimspekilega skaltu leitast við að styrkja hið gagnstæða sjónarmið. Stundum er þessi aðferð kölluð að styrkja röksemd andstæðings. Þá seturðu fram sterkustu mögulegu gerð röksemdarinnar. Hið gagnstæða er að gera röksemdina að strámanni, það er að búa til veikari gerð hennar sem auðvelt er að hrekja. Þótt það geti verið freistandi að veikja rök sem þú ert ósammála verðurðu betri heimspekingur með því að setja þau fram í sinni sterkustu mynd.
Finndu gagndæmi
Gagndæmi eru áhrifarík leið til að prófa eigin fullyrðingar og annarra. Gagndæmi er tilvik sem sýnir að rökfærsla er ógild: forsendur þess eru allar sannar en niðurstaðan samt ósönn. Segjum að einhver haldi því fram að eina réttmæta leiðin til að vita eitthvað sé að upplifa það beint. Til að finna gagndæmi þurfum við að hugsa um eitthvað sem allir vita að er satt en enginn getur upplifað beint. Ég veit til dæmis að móðir mín fæddist. Þar sem ég fæddist hlýt ég að hafa átt móður og hún hlýtur sjálf að hafa fæðst áður en hún gat alið mig. Fæðing hennar varð mörgum árum á undan minni, svo ég gat ómögulega upplifað hana beint. Samt veit ég jafn örugglega að móðir mín fæddist og að ég fæddist sjálfur. Gagndæmi eru öflug tæki við mat á heimspekilegum rökfærslum. Með því að æfa notkun þeirra eflirðu gagnrýna hugsun þína.
Gættu varúðar gagnvart sterkum tilfinningum
Tilfinningar gegna mikilvægu hlutverki í hugsun en geta jafnframt byrgt okkur sýn. Sterk viðbrögð við fullyrðingum heimspekinga, samnemenda, kennara eða annarra geta hindrað hlutlægt mat á röksemd. Vertu á varðbergi gagnvart sterkri samstöðu með heimspekilegri fullyrðingu eða sterkri andúð á henni. Tilfinningar geta vísað okkur veginn en einnig ógnað getu okkar til að meta rökfærslur hlutlægt.
Þegar sterkar tilfinningar vakna skaltu nota námsvitund til að ígrunda uppruna þeirra og reyna að hafa stjórn á þeim. Tilfinningarnar kunna að eiga sér góðar ástæður, en það eru ástæðurnar en ekki tilfinningarnar sjálfar sem skipta heimspekilegu máli. Taktu nokkra fjarlægð frá persónulegum tengslum þínum við málefnið og skoðaðu það frá öðru sjónarhorni. Stutt hlé getur stundum látið fyrstu tilfinningaviðbrögðin hjaðna. Ímyndunaraflið getur líka hjálpað; til dæmis má setja hlutlausari þætti í stað þeirra hluta vandamálsins sem vekja sterkar tilfinningar. Með þessu er ekki sagt að tilfinningar séu skaðlegar eða eigi ekkert erindi í heimspekilega hugsun. Tilgangurinn er að minna á að við getum aðeins nýtt tilfinningar til skilnings og leiðsagnar með því að ígrunda þær og hugsa um orsakir þeirra, uppruna og rök.
Temdu þér þekkingarfræðilega auðmýkt
Annað lykilatriði í að efla gagnrýna hugsun er þekkingarfræðileg auðmýkt. Eins og við höfum séð geta hugrænar skekkjur byrgt okkur sýn. Sjónarhorn okkar á heiminn er auk þess alltaf litað af eigin reynslu og bundið þeim stað og tíma sem við lifum á. Jafnvel besta vísindalega þekking okkar skýrir aðeins brot af alheiminum og ef til vill enn minna af eigin reynslu. Við ættum því að viðurkenna takmörk mannlegrar þekkingar og stilla sjálfstrausti okkar í þekkingarlegum efnum í hóf. Sú þekking sem við búum yfir er brothætt, sögulega mótuð og skilyrt af margvíslegum félagslegum og líffræðilegum ferlum.
Spurðu þig: Veit ég í raun það sem ég held að ég viti?
Við höfum margvíslegar skoðanir sem eiga uppruna sinn í minni, frásögnum annarra, skynjun og ímyndunarafli. Sumar þessara uppsprettna eru áreiðanlegar en aðrar ekki. Oft gleymum við uppruna skoðunar og teljum okkur „vita“ eitthvað aðeins vegna þess að við höfum trúað því lengi. Við getum orðið sannfærð um að eitthvað hafi gerst þótt það hafi aldrei gerst eða minnið hafi afbakað atburðinn. Stundum höfum við heyrt sömu fullyrðingu aftur og aftur þótt upphafleg heimild hennar hafi verið ótraust. Flestir ráðleggja fólki til dæmis að klæða sig vel í kulda svo að það „fái ekki kvef“. Þessi speki kann að hafa gengið milli kynslóða en á sér litla stoð í læknisfræði. Kuldahrollur eða lækkaður líkamshiti leiðir sjaldnast til öndunarfærasýkingar. Kvef stafar af veirum en ekki lækkuðu hitastigi. Ef við athugum ekki hvaðan sú trú kemur að kuldi valdi kvefi getum við haldið áfram að trúa ósannri fullyrðingu.
Vertu meðvituð eða meðvitaður um Dunning–Kruger-áhrifin
Dunning–Kruger-áhrifin eru sálfræðilegt fyrirbæri sem gefur enn skýrara dæmi um þekkingarlegt oftraust. David Dunning og Justin Kruger sýndu fram á útbreidda ranghugmynd: fólk sem skortir færni, einkum byrjendur, ofmetur gjarnan eigin þekkingu á viðfangsefni en mjög hæft fólk eða sérfræðingar vanmeta þekkingu sína lítillega. Þetta merkir ekki að sérfræðingar telji sig síður hæfa en byrjendur. Þeir meta eigin þekkingu yfirleitt nokkuð nákvæmlega en gera ráð fyrir að aðrir búi yfir svipaðri færni. Byrjendur telja sig aftur á móti mun hæfari en aðra og gera sér ekki grein fyrir eigin vanþekkingu, sem getur reynst hættulegt við ýmsar aðstæður.
Lærdómurinn af Dunning–Kruger-áhrifunum er að við þurfum að gæta mikillar varúðar þegar við metum eigin sérþekkingu, ekki síst á nýju námssviði. Innsæi okkar um eigin þekkingu er líklega ónákvæmt. Það tekur tíma að byggja upp sérþekkingu og sérfræðingur er betur í stakk búinn til að meta eigin þekkingu nákvæmlega.