2.5 Að lesa heimspeki
2.5 Lestur heimspekitexta
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta munt þú geta:
Til að ná árangri í heimspekinámskeiði þarftu að geta lesið bæði frumheimildir og afleiddar heimildir í heimspeki. Margir nemendur eiga í erfiðleikum með lesefnið í fyrsta námskeiðinu. Þú kannt að lesa sama textabrotið nokkrum sinnum án þess að átta þig á hvað höfundurinn vill segja. Þú getur líka villst í víxli röksemda og mótröksemda og misst sjónar á því hvaða afstöðu höfundurinn sjálfur styður. Þetta er algengt. Aðferðirnar hér á eftir hjálpa þér að rekja helstu fullyrðingar og rökfærslur textans. Smám saman verðurðu fær um að ígrunda, meta og takast sjálfstætt á við heimspekihugtökin sem hann setur fram.
Undirbúðu lesturinn
Vönduð lestraraðstaða auðveldar einbeitingu og eykur líkur á að þú munir efnið. Lestu við borð í þægilegum stól fremur en í sófa eða rúmi; upprétt staða hjálpar þér að halda athygli. Hafðu drykk við höndina og forðastu truflanir á borð við sjónvarp eða tónlist með söngtexta. Sumir einbeita sér betur í dálitlum erli, til dæmis á kaffihúsi eða bókasafni, en öðrum finnst hann truflandi. Sumir kjósa tónlist og aðrir þögn. Finndu þær aðstæður sem henta þér best.
Veldu næst verkfæri til glósugerðar. Þú þarft að geta skráð athugasemdir, undirstrikað og merkt textabrot og ættir því að nota eintak sem má breyta þegar þess er kostur. Í prentuðum texta er hentugt að nota blýant svo að stroka megi út og endurskrifa á spássíu. Margir nota áherslupenna en eiga það til að merkja svo mikið að liturinn gagnast ekki við endurlestur. Betra er að nota stuttar spássíuglósur eða tákn til að auðkenna lykilstaði. Þú getur búið til einfalt kerfi fyrir meginhugmyndir, dæmi, röksemdir, tilvísanir í aðra heimspekinga, spurningar og tilvitnanir sem nýtast í ritgerð. Í stafrænum texta má nota ýmis verkfæri til glósugerðar og merkinga. OpenStax býður til dæmis upp á glósuverkfæri sem tengir athugasemdir við textabrot og safnar þeim saman. Tilgangurinn er að skapa sjónræna slóð sem auðveldar þér að rekja röksemdafærsluna og finna lykilupplýsingar án þess að endurlesa langa kafla. Merkingarnar hjálpa þér að finna tilvitnanir og tilvísanir, fylgja framvindu raka og muna meginfullyrðingar höfundar.
Glíman við heimspekitexta
Heimspekirit leiða lesandann í gegnum röð hugsana sem setja fram vandamál, kalla á ígrundun um eldri hugmyndir og verk eða leiða til nýs skilnings. Heimspeki felst í hugmyndum og rökfærslum og markmið þitt er að glíma við hvor tveggja til að móta eigin skilning á viðfangsefninu. Þú kannt að gagnrýna höfundinn eða breyta um afstöðu við lesturinn; í báðum tilvikum er markmiðið nýr skilningur. Þetta er að nokkru leyti ólíkt ritum annarra greina sem kunna fyrst og fremst að miðla upplýsingum, vekja tilfinningar, segja sögu eða veita fagurfræðilega ánægju. Heimspekilegar hugmyndir geta vissulega verið ánægjulegar og byggjast á grunnupplýsingum, en megintilgangurinn er að virkja hugsun og ígrundun. Lestu því eins hratt eða hægt og þarf til að hugsa textann til enda. Lestrarhraðinn ræðst af því hversu auðveldlega þú skilur hugmyndirnar og röksemdirnar og hversu kunnuglegar fullyrðingarnar eru. Minna máli skiptir að lesa samfellt vegna söguþráðar en að fylgja röð hugmynda og raka. Stundum er því gagnlegt að fara milli kafla, bera saman fullyrðingar og tengja hugmyndir sem birtast á ólíkum stöðum.
Heimspekilegar aðferðir að verki
Leitaðu að heimspekilegum aðferðum í textanum. Heimspekingar beita margvíslegum leiðum í sannleiksleit, meðal annars hugtakagreiningu, rökfræði og mati á málamiðlunum. Þeir styðjast einnig við ólíkar tegundir gagna, svo sem sögu, innsæi, heilbrigða skynsemi og reynslugögn úr öðrum fræðigreinum eða tilraunaheimspeki. Flest heimspekirit leitast þó við að móta afstöðu með röksemdafærslu. Gögn eru þá notuð til að styrkja forsendur sem eiga að leiða til ákveðinnar niðurstöðu. Höfundur getur jafnframt beitt ýmsum aðferðum við sjálfa röksemdafærsluna. Ef þú greinir aðferðirnar, úrræðin og gögnin geturðu metið textann betur.
Góðgirnisreglan
Góðgirnisreglan er túlkunarregla sem hvetur lesandann til að túlka orð höfundar á sem skynsamlegastan og sterkastan hátt. Rökfærsla heimspekings getur stundum verið óljós eða tvíræð. Eldri heimspekingar nota til dæmis hugtök og orðalag sem nútímalesandi á erfitt með að skilja. Þá skaltu byrja á þeirri forsendu að höfundurinn setji fram skynsamlegt og ígrundað sjónarmið og reyna að skilja það í sem bestu ljósi. Það merkir hvorki að hunsa vanda né forðast gagnrýni. Þegar erfiðleikar koma upp skaltu leita þeirrar túlkunar sem best skýrir orð höfundar. Höfundar frumheimilda og afleiddra heimilda sem þú lest eru hugsandi og vel gefið fólk. Gerðu því ráð fyrir að höfundur geti svarað einfaldri eða augljósri mótbáru og leitaðu að svarinu. Reyndu fyrst að skilja verkið á eigin forsendum og glímdu síðan á gagnrýninn hátt við sterkustu gerð þess.
Að vinna með díalektík
Díalektískt ferli, sem er algengt í heimspekiritum, veldur mörgum nemendum ruglingi í fyrstu. Díalektík er aðferð til að leita sannleikans með samræðu og felur í sér skoðanaskipti sem eiga að leiða til afstöðu sem endurspeglar sannleikann betur. Í reynd víxla heimspekingar oft milli þeirrar afstöðu sem þeir setja sjálfir fram og annarra sjónarmiða sem þeir styðja ef til vill ekki. Hin sjónarmiðin geta falið í sér gagnrýni eða verið algengar afstöður í heimspeki. Höfundurinn kynnir þau ásamt eigin afstöðu til að sýna breidd umræðunnar. Ef eitt sjónarmið stendur eftir að loknu slíku díalektísku ferli eru meiri líkur á að í því felist einhver sannleikur, því það hefur staðist gagnrýni og andstæð sjónarmið.
Þegar þú lest heimspekiverk sem notar díalektíska aðferð skaltu leggja áherslu á að rekja mismunandi þræði röksemdafærslunnar. Ekki gera ráð fyrir að sérhver röksemd eða staðhæfing í því sem þú ert að lesa sé ígrunduð skoðun höfundarins. Þvert á móti geta ýmsar staðhæfingar táknað andstæð sjónarmið sem verður að lokum hafnað. Fylgdu víxlinu milli sjónarmiða til að ná tökum á þeim þræði röksemdafærslu sem höfundurinn styður.
Forlestur
Byrjaðu á forlestri. Þetta er mjög gagnleg venja þegar tekist er á við fræðileg verk. Mikið af upplýsingum má læra einfaldlega með því að skoða umliggjandi þætti greinarinnar, bókarinnar eða kaflans. Gefðu þér tíma í að skoða þessa þætti til að ná samhenginu fyrir það sem þú ert að fara að lesa. Byrjaðu á þessum atriðum.
Titill, höfundur og útgáfa
Hvað segir titillinn og höfundurinn þér um verkið? Hvenær var það skrifað? Hver gaf textann út — fræðileg útgáfa eða almenn útgáfa? Ef þú veist ekki þessar upplýsingar geturðu leitað lauslega á netinu til að reyna að komast að því. Hvar stendur verkið í höfundarverkinu í heild? Hvað geturðu lært eða hvað veistu um höfundinn? Hver eru helstu framlög höfundarins til heimspekinnar?
Efnisyfirlit og heimildaskrá
Mótaðu hugrænt yfirlit yfir verkið með því að skoða efnisyfirlitið, sem er yfirleitt fremst í bók. Ef verkið er stutt skaltu renna yfir greinina og leita að fyrirsögnum og greinaskilum. Skýrar fyrirsagnir geta einar og sér sýnt almenna framvindu greinarinnar. Ef þær eru óskýrar eða engar skaltu lesa lauslega fyrstu og síðustu málsgrein og finna efnissetningar eða lykilorð sem sýna um hvað hver málsgrein fjallar. Þannig færðu hugmynd um stefnu röksemdafærslunnar.
Skoðaðu einnig heimildaskrána eða tilvísanirnar. Listinn kann að vera langur eftir umfangi og gerð verksins. Byrjandi fær ef til vill litlar upplýsingar úr honum, en með aukinni þekkingu á viðfangsefninu lærirðu að sjá af titlum og höfundum hvaða sjónarhorn mótar skrif höfundarins.
Fyrsti lestur
Þú kannt að þurfa að lesa efni oftar en einu sinni til að ná tökum á gagnrýnni ígrundun. Þar sem þú ætlar þér hins vegar að lesa textann oftar skaltu ekki staldra of lengi við í fyrsta lestri. Farðu hratt og markvisst yfir efnið með það að markmiði að skilja flæði röksemdafærslunnar. Notaðu upplýsingarnar sem þú aflaðir í forlestri til að fylla í eyður í þekkingu þar sem því verður við komið, og merktu við staði sem þarfnast nánari skoðunar.
Greindu lykilfullyrðingar
Í fyrsta lestri ættir þú að greina lykilfullyrðingar í textanum. Í hefðbundinni fræðigrein ættu þessar fullyrðingar að vera dregnar fram í inngangi eða útdrætti. Í bók eða sögulegu verki getur verið erfiðara að finna þessar lykilfullyrðingar. Leitaðu að setningum sem kynna fullyrðingar með orðalagi eins og „Ég ætla að sýna fram á,“ „Í þessum kafla verður sýnt,“ eða „Tilgangur þessa verks er.“ Merktu við lykilfullyrðingar svo þú getir auðveldlega fundið þær aftur. Spurðu þig hvað höfundurinn er að reyna að segja; hvað vonast höfundurinn til að lesandinn taki með sér úr lestrinum?
Greindu gögn og aðferðir röksemdafærslunnar
Leitaðu að gögnunum sem höfundurinn leggur fram til stuðnings lykilfullyrðingum. Með hvaða aðferðum aflar höfundurinn þeirra? Beitir hann röklegri röksemdafærslu, hugartilraunum eða annars konar hugtakagreiningu? Leggur hann fram reynslugögn? Best er þegar gögnin birtast rétt á undan eða eftir fullyrðingunni, en stundum er þessu tvennu blandað saman. Reyndu jafnframt að merkja díalektíska þætti röksemdafærslunnar. Er höfundurinn að setja fram eigin afstöðu, sjónarmið andstæðings, gagnrýni eða stuðning?
Merktu það sem þarf að skoða síðar
Notaðu merkingar til að kortleggja framvindu röksemdafærslunnar og fullyrðingarnar sem settar eru fram. Veldu einfalt táknkerfi sem hentar þér og merktu til dæmis meginfullyrðingu, skilgreiningu, fullyrðingu, gögn, röksemd, spurningu, mótrök, mótbáru og svar. Merktu einnig orð og hugmyndir sem þú skilur ekki. Við hraðlestur kanntu að skrá spurningu sem textinn svarar síðar eða merkja eitthvað ranglega og þurfa að endurskoða glósurnar. Það er eðlilegt; þú ert smám saman að kynnast textanum.
Nærlestur
Á þessu stigi munt þú lesa með það fyrir augum að takast á við hugmyndir og röksemdir textans af ígrundun. Nú er tíminn til að ígrunda gagnrýnið, meta og skilja skrif höfundarins.
Nú ættir þú ekki að fara hraðar yfir en svo að þú getir hugsað samhliða höfundinum. Notaðu þennan tíma til að fylgja eftir spurningum sem þú varpaðir fram við merkingar. Flettu upp hugtökum; kannaðu hugmyndum sem þú skilur ekki. Þú þarft ekki að skilja greinina fullkomlega, en þú ættir að skilja hana nógu vel til að geta velt henni fyrir þér. Ef þú hefur góðan skilning á því sem þú last, muntu hafa eitthvað um efnið að segja eftir að þú lýkur lestrinum.
Að lesa hægt og virkt felur í sér að spyrja höfundinn spurninga: Hvernig leiðir þessi fullyrðing af hinni? Hvar eru gögnin til að styðja þessa staðhæfingu? Eru gögnin fullnægjandi til að styðja þá fullyrðingu sem sett er fram? Hverjar eru afleiðingar þessarar fullyrðingar? Hvernig fellur þessi hugmynd við heildaráhersluna á eitthvað annað sett af hugmyndum? Ef eitthvað í textanum fer ekki vel í þig, reyndu þá að orða hvað það er sem truflar þig. Skrifaðu stutt andmæli á spássíuna. Jafnvel þótt þú sért ekki viss, reyndu að finna út hvers vegna þú ert ekki sammála höfundinum. Því betur sem þú getur orðað áhyggjur þínar og ígrundað eigin viðbrögð, þeim mun betur muntu skilja efnið og eigin viðbrögð við því.
Nærlestrinum er ætlað að undirbúa þig fyrir að tala og skrifa um verk höfundarins. Það þýðir að þú ert að undirbúa þig undir að stunda heimspeki með höfundinum. Gerðu sömu kröfur til sjálfs þín og þú gerir til höfundarins. Færðu rök fyrir fullyrðingum þínum, studdu skoðanir þínar með fullnægjandi gögnum og íhugaðu möguleg andmæli.
Þegar þú skrifar heimspekiritgerð skaltu skipuleggja röksemdafærsluna fyrirfram, gefa þér tíma til að móta meginfullyrðingu og velja viðráðanlegt markmið miðað við lengd ritgerðarinnar.