3.2 Þættir menningar

3.2 Menningarþættir

Gildi og viðhorf

Bandarískt samfélag leggur mikið upp úr æsku og unglegu útliti. Börn tákna sakleysi og hreinleika en unglegt útlit fullorðinna er tengt kynþokka. Þetta gildismat fær fólk til að verja milljónum dala á ári til snyrtivara og fegrunaraðgerða í þeirri von að líta út fyrir að vera ungt og fallegt. Bandarísk menning einkennist einnig af einstaklingshyggju: sérstaða og sjálfstæði einstaklingsins eru mikils metin. Margir aðrir menningarheimar einkennast hins vegar af heildarhyggju, þar sem velferð hópsins er tekin fram yfir velferð einstaklingsins. Það getur reynst erfitt að lifa eftir gildum samfélagsins. Einkvæni í hjónabandi er mikils metið en samt eru margir makar ótrúir. Menningarleg fjölbreytni og jöfn tækifæri allra eru sömuleiðis talin mikilvæg í Bandaríkjunum, þótt hvítir karlar hafi lengst af verið ráðandi í æðstu stjórnmálaembættum landsins.

Gildi segja gjarnan til um hvernig fólk eigi að hegða sér en endurspegla ekki endilega raunverulega hegðun þess. Þau draga upp mynd af hugsjónamenningu, þeim viðmiðum sem samfélagið vill tileinka sér og leitast við að fylgja. Hugsjónamenning er þó önnur en raunmenning. Í hugsjónamenningu væru engin umferðarslys, morð, fátækt eða kynþáttaspenna. Í raunmenningu þurfa lögreglumenn, löggjafar, kennarar og félagsráðgjafar hins vegar stöðugt að fyrirbyggja slík vandamál eða bregðast við þeim. Bandarísk ungmenni eru hvött til skírlífis, en fjöldi ófyrirhugaðra þungana meðal þeirra sýnir að hugsjónin ein verndar þau ekki fyrir hugsanlegum afleiðingum kynlífs.

Umbun og refsing eru meðal þeirra leiða sem samfélög nota til að viðhalda gildum sínum. Fólk fær gjarnan umbun þegar það fylgir viðmiðum samfélagsins og heldur gildum þess í heiðri. Drengur sem hjálpar aldraðri konu upp í strætisvagn kann að fá bros og „takk fyrir“, en stjórnandi sem bætir framlegð fyrirtækis kann að fá ársfjórðungslegan kaupauka. Óæskilegri eða óviðeigandi hegðun er aftur á móti mætt með því að synja fólki um stuðning, samþykki eða leyfi eða með því að beita viðurlögum. Orðið „viðurlög“ hljómar gjarnan neikvætt, en í félagsfræði ná viðurlög bæði til umbunar og refsingar. Þau eru ein birtingarmynd félagslegs taumhalds, það er aðferða sem hvetja fólk til að fylgja menningarlegum viðmiðum eða reglum. Stundum fylgir fólk viðmiðum vegna þess að það væntir jákvæðra viðurlaga; góðar einkunnir geta til dæmis leitt til hróss frá foreldrum og kennurum. Viðurlög geta einnig verið neikvæð. Drengur sem ýtir aldraðri konu til hliðar til að komast fyrstur upp í strætisvagn kann að mæta vanþóknun eða jafnvel ávítum annarra farþega. Stjórnandi sem fældi viðskiptavini frá yrði líklega rekinn. Brot á viðmiðum og höfnun gilda geta leitt til óformlegrar stimplunar, svo sem að vera kallaður „latur“, eða formlegra lagalegra viðurlaga á borð við umferðarsekt, aðrar sektir eða fangelsisvist. Félagslegt taumhald fær flesta til að fylgja viðmiðum, hvort sem fulltrúar yfirvalda, svo sem lögregla, eru á staðnum eða ekki.

Gildi eru ekki óumbreytanleg. Þau þróast með tímanum og eru breytileg milli hópa eftir því sem fólk metur, ræðir og endurskoðar sameiginleg samfélagsviðhorf. Gildismat er einnig ólíkt eftir menningarheimum. Hugmyndir um það hvers konar líkamleg nánd eigi við á almannafæri eru til dæmis mismunandi. Í Bandaríkjunum sést sjaldan að tveir karlkyns vinir eða samstarfsmenn haldist í hendur, enda er slíkt þar oft túlkað sem tákn um rómantískar tilfinningar. Í mörgum öðrum ríkjum telst líkamleg nánd karla hins vegar fullkomlega eðlileg á almannafæri. Þessi munur á menningarlegum gildum birtist skýrt í viðbrögðum fólks við ljósmyndum frá 2005 þar sem G.W. Bush, þáverandi forseti Bandaríkjanna, hélt í hönd krónprinsins af Sádi-Arabíu. Einfalt látbragð á borð við að haldast í hendur getur því haft gjörólíka táknræna merkingu eftir menningarheimum.

Viðmið

Einkaeign er til dæmis mikils metin í Bandaríkjunum. Þjófar geta fengið sekt, fangelsisdóm eða hvort tveggja. Fólk ver verðmætar eigur með því að læsa dyrum, kaupa öryggisskáp og setja þjófavarnarkerfi í hús og bifreiðar. Bann við akstri undir áhrifum áfengis er dæmi um formlegt viðmið sem ekki er framfylgt jafn stranglega. Ölvunarakstur er ólöglegur en áfengisneysla telst að mestu leyti viðurkennd félagsleg hegðun. Þótt lög kveði á um refsingu fyrir ölvunarakstur eru fá úrræði til staðar sem koma beinlínis í veg fyrir brotið.

Formleg viðmið eru fjölmörg, en óformleg viðmið — hversdagsleg hegðun sem almennt er ætlast til að fólk tileinki sér — eru enn fleiri. Fólk lærir þau með því að fylgjast með öðrum, líkja eftir þeim og taka þátt í almennri félagsmótun. Sum óformleg viðmið eru kennd beint, til dæmis „Kysstu Ednu frænku“ eða „Notaðu servíettuna“. Önnur lærast af fordæmi, meðal annars með því að fylgjast með afleiðingunum þegar einhver annar brýtur viðmið. Óformleg viðmið segja til um viðeigandi hegðun án þess að vera skráð og því getur verið erfitt fyrir þá sem eru nýkomnir inn í menningarheim eða þekkja hann lítið að átta sig á þeim.

Óformleg viðmið móta ekki aðeins persónuleg samskipti heldur ná einnig til annarra sviða samfélagsins. Á skyndibitastöðum í Bandaríkjunum gilda til dæmis óskráðar reglur um hegðun. Viðskiptavinir mynda röð til að panta og fara þegar þeir hafa lokið máltíðinni. Þeir setjast ekki að borði með ókunnugum, syngja hástöfum meðan þeir bæta sósum á matinn eða leggja sig í sætisbás. Flestir forðast jafnvel meinlaus brot á slíkum viðmiðum.

Viðmiðum má einnig skipta í siðaboð og hversdagsvenjur. Siðaboð endurspegla siðferðisviðhorf og meginreglur hóps og eiga sér oft trúarlegar rætur. Brot gegn þeim geta haft alvarlegar afleiðingar. Sterkustu siðaboðin eru varin með lögum og öðrum formlegum viðurlögum. Í flestum samfélögum telst manndráp til dæmis siðlaust og varðar refsingu samkvæmt lögum, sem eru formlegt viðmið. Oftar er það þó almenningsálitið sem heldur siðaboðum uppi með óformlegum hætti. Litið er niður á fólk sem brýtur gegn þeim og því kann jafnvel að vera útskúfað eða meinaður aðgangur að tilteknum hópum.

Siðaboð bandaríska skólakerfisins krefjast þess að nemendur noti eigin orð eða auðkenni framlag annarra með viðurkenndum aðferðum, svo sem tilvitnunarmerkjum og formlegu heimildakerfi. Að skila inn eða birta orð annars höfundar eins og þau væru manns eigin nefnist ritstuldur. Brot gegn þessu viðmiði hafa oft alvarlegar afleiðingar og geta leitt til brottvísunar úr skóla eða uppsagnar úr starfi.

Ólíkt siðaboðum eiga hversdagsvenjur sér ekki siðferðilega undirstöðu. Þær segja fremur til um viðeigandi hegðun í daglegum athöfnum og tjáningarháttum menningarheimsins. Líta má á þær sem „hefðir“, það er athafnir sem við endurtökum af því að við „höfum alltaf gert það“. Þær segja til um hvort við tökum í hönd eða kyssum á kinn þegar við heilsum og hvort við klæðumst bindi og jakka eða stuttermabol og sandölum við tiltekið tilefni. Í Kanada geta konur brosað og heilsað körlum á götu, en í Egyptalandi telst það ekki viðeigandi. Í suðurhluta Bandaríkjanna er algengt að staldra við og spjalla þegar fólk rekst á kunningja; dónalegt þykir að gera það ekki, hversu upptekinn sem maður er. Annars staðar leggur fólk meiri áherslu á einkalíf og hagkvæma nýtingu tímans og einfalt höfuðnik nægir. Að halda dyrum opnum fyrir ókunnugan eða gefa afmælisgjöf eru önnur dæmi um viðteknar hversdagsvenjur í Bandaríkjunum. Slíkar venjur eru breytilegar eftir menningarheimum og það sem telst kurteisi í einum þeirra getur þótt ákaflega dónalegt í öðrum.

Hversdagsvenjur eru athafnir sem fólk um allan heim lítur á sem sjálfsagðar. Til að komast hnökralaust í gegnum daglegt líf þarf fólk að geta brugðist við án þess að íhuga og greina hverja einustu athöfn (Sumner, 1906). Hversdagsvenjur kunna að felast í smávægilegum athöfnum sem lærast með athugun og eftirlíkingu, en þær eru engan veginn léttvægar. Í mörgum menningarheimum er til dæmis mikilvægt að kyssa ömmu á kinnina; sá sem lætur það ógert fær líklega ákúrur.

Tákn og menning

Menn leitast stöðugt við að skilja heiminn í kringum sig, bæði meðvitað og ómeðvitað. Tákn — svo sem látbragð, skilti, hlutir, merki og orð — hjálpa þeim að átta sig á þessum heimi. Með því að miðla auðþekkjanlegri merkingu sem samfélagsþegnar eiga sameiginlega gera tákn fólki kleift að tjá reynslu sína og skilja reynslu annarra.

Heimurinn er fullur af táknum. Íþróttabúningar, fyrirtækjamerki og umferðarmerki eru allt dæmi um þau. Í sumum menningarheimum táknar gullhringur hjónaband. Sum tákn gegna fyrst og fremst hagnýtu hlutverki; stöðvunarmerki gefa til dæmis gagnleg fyrirmæli. Sem efnislegir hlutir tilheyra þau efnislegri menningu, en í hlutverki tákna miðla þau jafnframt óefnislegri menningarlegri merkingu. Sum tákn hafa aðeins gildi vegna þess sem þau standa fyrir. Bikarar, blá verðlaunabönd og gullverðlaun tákna til dæmis afrek. Margir hlutir hafa þó í senn efnislegt og óefnislegt táknrænt gildi.

Tákn vekja oft sérstaka athygli þegar þau birtast utan hefðbundins samhengis. Óvenjuleg notkun þeirra getur miðlað sterkum skilaboðum. Stöðvunarmerki á dyrum háskólabyggingar felur í sér pólitíska yfirlýsingu, rétt eins og felulitaður herjakki sem borinn er í mótmælum gegn stríði. Saman mynda flaggtáknin fyrir „N“ og „D“ tákn kjarnorkuafvopnunar — hið þekkta friðarmerki (Westcott, 2008). Sumir háskólanemar mæta í náttfötum og inniskóm í kennslustundir, þótt slíkur klæðnaður hafi áður aðeins tengst einkalífi og háttatíma. Með því ögra þeir hefðbundnum menningarlegum viðmiðum.

Sum tákn segja aðeins hluta sögunnar og vekja sterkar tilfinningar sem geta leitt til samfélagsóeirða. Nærvera þeirra minnir á myrkustu tímabil þjóðarsögunnar og gefur því ekki tilefni til hátíðarhalda. Mörg slík tákn verða fyrir skemmdarverkum vegna þess að eyðilegging þeirra hefur sjálf táknræna merkingu. Brúður af opinberum persónum eru til dæmis brenndar til að sýna reiði í garð tiltekinna leiðtoga. Árið 1989 reif mannfjöldi niður Berlínarmúrinn, sem hafði um áratuga skeið táknað skiptingu Austur- og Vestur-Þýskalands og átökin milli kommúnisma og kapítalisma. Frá 2019 hafa styttur í Bandaríkjunum sem tengjast þrælahaldi og borgarastyrjöldinni verið fjarlægðar úr þinghúsum fylkja, af háskólasvæðum og úr almenningsgörðum. Í Þýskalandi er ólöglegt að sýna myndir af Hitler eða muni með nasistatáknum og að afneita helförinni.

Þótt menningarheimar búi yfir ólíkum táknkerfum eiga þeir allir eitt kerfi sameiginlegt: tungumál. Hvernig sem það birtist lærir fólk félagsleg og menningarleg viðmið fyrir tilstilli þess.

Tungumál og tákn

Tungumál er táknkerfi sem fólk notar bæði til samskipta og til að miðla menningu milli kynslóða. Bókstafir, sem mynda orð, myndtákn og handahreyfingar eru öll tákn sem saman geta myndað tungumál. Táknmál krefst til dæmis ítarlegrar þekkingar, ekki aðeins á stafrófi heldur einnig á táknum sem standa fyrir heil orð og þeirri merkingu sem svipbrigði eða líkamsstaða miðla. Málfræði táknmáls er önnur en málfræði raddmáls. Rétt eins og raddmál eru breytileg eftir svæðum, þjóðum, menningarheimum og jafnvel aldri málnotenda eru táknmál einnig margvísleg.

Öll tungumálakerfi byggjast á sömu grunnþáttum til að miðla hugmyndum, meðal annars frumlagi, andlagi og athöfn. Ritmál samanstendur af táknum sem vísa til hljóða í töluðu máli; saman miðla táknin tiltekinni merkingu. Enska myndar orð með samsetningum tuttugu og sex bókstafa og úr þeim hafa orðið til meira en 600.000 viðurkennd orð (OED Online, 2011). Mandarínkínverska byggist aftur á móti að verulegu leyti á tóni og hljómfalli. Í henni eru meira en 8.000 tákn og sama táknið getur staðið fyrir ólík hugtök eftir því hvaða tónn er notaður.

Í ensku nútímans eru oft til tvö orð yfir sama hugtak, annað af enskum uppruna og hitt af frönskum. Fólk getur til dæmis annaðhvort „eat“ eða „dine“, sem hvort tveggja merkir að borða, og ýmist „meet“ eða „encounter“ þegar það hittir einhvern. Lesendum bandarískrar ensku kann að koma á óvart að sjá bókstafinn „u“ í breskum rithætti orða á borð við „behaviour“ og „flavour“, enda hefur hann fallið brott úr bandarískri stafsetningu. Milljarðar manna tala ensku og framburðarafbrigði hennar eru nær óteljandi.

Reglur um talað og ritað mál eru breytilegar jafnvel innan sama menningarheims, ekki síst eftir landsvæðum. Borðar þú samloku sem nefnist „grinder“, „sub“ eða „hero/gyro“? Kallar þú dós af kolsýrðum drykk „soda“ eða „pop“? Er afþreyingarherbergi á heimili kallað „family room“, „rec room“ eða „den“? Þegar þú yfirgefur veitingastað, biður þú þjóninn um „check“, „ticket“ eða „bill“? Tungumál þróast stöðugt og ný orð verða til þegar samfélög móta nýjar hugmyndir. Á tækniöld hafa margir menningarheimar tileinkað sér nær samstundis nafnorð á borð við „e-mail“ og „Internet“ og sagnir eins og „downloading“, „texting“ og „blogging“. Fyrir aðeins tuttugu og fimm árum hefðu þessi orð þótt merkingarlaus.

Tungumál og menning

Margir félagsfræðingar telja að tungumál geti haft víðtæk og langvarandi áhrif á skynjun. Árið 2002 gerðu Lera Boroditsky og samstarfsfólk hennar tilraunir á ensku með fólki sem hafði þýsku eða spænsku að móðurmáli. Ólíkt ensku flokka þessi tungumál nafnorð eftir málfræðilegu kyni. Í þýsku er orðið yfir sól, die Sonne, til dæmis kvenkyns en orðið yfir tungl, der Mond, karlkyns. Rannsóknarhópurinn valdi orð sem höfðu gagnstætt kyn í þýsku og spænsku og bað þátttakendur að lýsa því sem þau táknuðu. Þegar orð var karlkyns í þýsku en kvenkyns í spænsku notuðu þýskumælandi þátttakendur oftar lýsingarorð sem tengdust karlmennsku en þeir spænskumælandi. Orðið yfir lykil er til dæmis karlkyns í þýsku en kvenkyns í spænsku. Þýskumælandi lýstu lyklum sem hörðum, þungum, tenntum, málmkenndum, sagtenntum og nytsamlegum; spænskumælandi völdu fremur orð á borð við gylltur, margbrotinn, lítill, yndislegur, glansandi og smár. Rannsakendurnir ályktuðu að hugmyndir um kyn sem fólk tileinkar sér í móðurmáli sínu móti áfram sýn þess á heiminn, jafnvel þegar það skiptir yfir í tungumál án málfræðilegra kynja (Boroditsky, Schmidt og Phillips, 2002).

Sumir félagsfræðingar telja einnig að formgerð tungumáls geti haft áhrif á hegðun bæði einstaklinga og hópa. Rannsóknir hafa til dæmis sýnt að vinnuslys eru marktækt tíðari í Finnlandi en Svíþjóð þótt sambærilegar reglur gildi um vinnustaði í löndunum (Salminen og Johansson, 2000). John A. Lucy skýrði muninn með ólíkri formgerð tungumálanna. Sænska leggur meiri áherslu á tímasetningu hreyfingar í þrívíðu rúmi. Lucy hélt því fram að sænskar verksmiðjur væru af þeim sökum skipulagðar þannig að framleiðsluferlið gæti gengið greiðlega. Í finnskum verksmiðjum yrðu truflanir oftar, starfsmenn þyrftu því frekar að flýta sér og slysum fjölgaði (Lucy, 1997).

Fólk á ekki aðeins samskipti með töluðu máli heldur einnig án orða. Óyrt samskipti eru táknræn og lærast, rétt eins og tungumál, innan tiltekins menningarheims. Sumt látbragð er nær algilt en annað ekki. Í Bandaríkjunum gefur bros oft til kynna jákvætt viðmót, en í sumum menningarheimum telst dónalegt að brosa til ókunnugra. Uppréttur þumall er móðgandi tákn í Rússlandi og Ástralíu (Passero, 2002). Merking annars látbragðs ræðst af aðstæðum og því fólki sem á í hlut. Handarveifing getur merkt „halló“, „bless“, „nei takk“ eða jafnvel „ég er af konungsætt“, allt eftir því hvernig og til hvers er veifað. Vink með auga getur sömuleiðis miðlað skilaboðum á borð við „við eigum leyndarmál“, „ég er bara að grínast“ eða „ég laðast að þér“. Úr fjarlægð má lesa í tilfinningalegt ástand fólks með því einu að fylgjast með líkamstjáningu þess og svipbrigðum. Í sumum menningarheimum fylgir samtölum þó svo mikið látbragð og líkamleg nánd að utanaðkomandi kunna að túlka þau sem rifrildi. Tvær manneskjur sem virðast rífast gætu því einfaldlega verið að eiga venjulegt samtal.