3.3 Hámenning, lágmenning, dægurmenning, jaðarmenning, gagnmenning og menningarbreytingar
3.3 Hámenning, lágmenning, dægurmenning, jaðarmenning, gagnmenning og menningarbreytingar
Námsmarkmið
Að þessum hluta loknum ættir þú að geta:
- Fjallað um hlutverk hámenningar og dægurmenningar í samfélaginu
- Greint á milli jaðarmenningar og gagnmenningar
- Útskýrt hlutverk nýsköpunar, uppfinninga og uppgötvana í menningu
- Lýst hlutverki menningartafar og hnattvæðingar í menningarbreytingum
Við fyrstu sýn virðist augljóst að menning sé afar ólík eftir samfélögum heimsins. Munurinn blasir enda víða við. Ung kona úr sveitaþorpi í Keníu í Austur-Afríku hefur að öllum líkindum aðra sýn á heiminn en ung kona sem býr í stórborginni Mumbai á Indlandi, einni fjölmennustu borg heims.
Sérhver menningarheimur er þó einnig fjölbreyttur innbyrðis. Stundum er munurinn innan sama menningarheims jafnvel meiri en munurinn milli menningarheima. Félagsfræðingurinn Pierre Bourdieu fjallaði um menningarauð, það er efnisleg gæði, óefnisleg viðhorf og þekkingu sem einkenna tiltekna efnahagsstétt. Bourdieu skipti menningarauði í þrjá flokka: óhlutbundinn, svo sem svæðisbundna mállýsku, hlutbundinn, svo sem eignir, og stofnanabundinn, svo sem prófgráður. Í Bandaríkjunum er menningu stundum einnig skipt í þrjá flokka: hámenningu, lágmenningu og dægurmenningu.
Hámenning, lágmenning og dægurmenning
Getur þú nefnt fjármálastjóra þriggja stórfyrirtækja? En hvað heita þjónarnir á þremur veitingastöðum sem þú sækir reglulega? Hve margar bækur átt þú? Hve marga samfélagsmiðla notar þú? Er fjölskylda þín skráð í Social Register©? Hefur þú yfirleitt heyrt um Social Register©? Í hverju þessara para telst önnur tegund þekkingar til hámenningar en hin til lágmenningar.
Hér mætti segja að fólk sé flokkað samkvæmt staðalmyndum um efnahagsstétt fremur en kynþátt eða kyn. Félagsfræðingar nota þó hugtakið hámenning um það mynstur menningarlegrar reynslu og viðhorfa sem einkennir efstu stéttir samfélagsins, eða yfirstéttina. Hámenning er oft tengd vitsmunalífi, pólitískum völdum og virðingu og í Bandaríkjunum gjarnan einnig auði. Viðburðir sem teljast til hámenningar geta verið dýrir, formlegir og lokaðir öðrum en fámennum hópi. Þar má nefna ballett- og leiksýningar, sinfóníutónleika og nám við virta háskóla. Lágmenning vísar á sama hátt til þess mynsturs menningarlegrar reynslu og viðhorfa sem einkennir lægstu stéttir samfélagsins.
Hugtakið dægurmenning vísar til þeirrar menningarlegu reynslu og þeirra viðhorfa sem eru ríkjandi í meginstraumi samfélagsins. Skrúðgöngur, hafnaboltaleikir og lokaþættir sjónvarpsþáttaraða geta til dæmis verið hluti af dægurmenningu, rétt eins og tónlist, anime og búningaleikir. Dægurmenning stendur flestum til boða og birtist og dreifist í fjölmiðlum og á markaðsvettvangi, meðal annars í útvarpi, sjónvarpi, kvikmyndum, tónlistariðnaði, útgáfustarfsemi og á vefjum fyrirtækja. Auðvelt er að ræða uppáhaldslið í knattspyrnu við nýjan samstarfsmann eða spjalla um raunveruleikaþátt meðan beðið er í röð í matvöruverslun. Ef þú bryddir hins vegar upp á ítarlegri umræðu um klassíska gríska leikritið Antígónu myndu fáir í bandarísku samtímasamfélagi kannast við verkið. Þótt sumir telji hámenningu standa dægurmenningu framar eru mörkin milli þeirra breytileg eftir stað og tíma. Leikrit Shakespeares voru dægurmenning þegar þau voru samin en teljast nú til hámenningar. Munu afkomendur okkar eftir fimm hundruð ár líta á Dancing with the Stars sem fágaða sviðslist?
Jaðarmenning og gagnmenning
Jaðarmenning er, eins og heitið gefur til kynna, afmarkaður menningarhópur innan stærri menningarheildar. Þeir sem tilheyra slíkum hópi eru jafnframt hluti af stærri heildinni en sameinast um sérstaka sjálfsmynd innan minni hóps.*
Í Bandaríkjunum eru þúsundir jaðarmenningarhópa. Þjóðernis- og kynþáttahópar eiga meðal annars sameiginlegt tungumál, matarhefðir og siði sem tengjast uppruna þeirra. Aðrir hópar verða til vegna sameiginlegrar reynslu; menning bifhjólafólks byggist til dæmis á áhuga á mótorhjólum. Enn aðrir myndast meðal fólks sem hefur eiginleika eða áhugamál sem greina það frá meirihluta samfélagsins. Samfélag þeirra sem breyta líkama sínum leggur til dæmis áherslu á fagurfræðilegar breytingar á borð við húðflúr, götun og tilteknar lýtaaðgerðir. Þótt fólk sameinist með þessum hætti innan jaðarmenningar samsamar það sig áfram stærra samfélaginu og tekur þátt í því.
Félagsfræðingar greina jaðarmenningu frá gagnmenningu, sem hafnar tilteknum viðmiðum og gildum ríkjandi menningar. Jaðarmenningarhópar eiga yfirleitt tiltölulega greiða samleið með stærra samfélaginu. Gagnmenningarhópar geta hins vegar ögrað því með virkum hætti, sett sér eigin reglur og viðmið og jafnvel stofnað samfélög utan meginstraumsins. Þeir standa gegn ríkjandi menningu og vilja koma eigin gildum á. Fólk innan jaðarmenningar kann einnig að vilja breytingar en leitast fremur við að ná þeim fram eftir viðteknum leiðum.
Sértrúarhópar eru einnig taldir til gagnmenningar, enda er enska orðið cult skylt orðinu culture. Hópurinn Yearning for Zion (YFZ) í Eldorado í Texas starfaði utan meginstraums samfélagsins og fjarri kastljósi fjölmiðla þar til leiðtogi hans var sakaður um kynferðisbrot gegn ólögráða stúlku og hjónaband með barni. Formleg viðmið safnaðarins stönguðust svo alvarlega á við bandarísk lög að yfirvöld gerðu áhlaup á bækistöðvar hans árið 2008 og fluttu á brott meira en tvö hundruð konur og börn. Margir sértrúarhópar segjast byggja á andlegum grunni og skilgreina sig jafnvel sem trúarbrögð. Þegar hin þrjú abrahamísku trúarbrögð — kristni, íslam og gyðingdómur — komu fyrst fram litu ríkjandi samfélög á fylgjendur þeirra sem sértrúarhópa og ofsóttu þá oft.
Menningarbreytingar
Menning tekur stöðugum breytingum. Daglega bætast nýir hlutir við efnislega menningu og þeim er gefin merking sem tilheyrir óefnislegri menningu; hvort tveggja hefur síðan áhrif á aðra menningarþætti. Ný tækni, svo sem járnbrautir eða snjallsímar, getur til dæmis breytt ferðalögum og samskiptum. Nýjar hugmyndir, á borð við leiftursamkomur og hópfjármögnun, taka einnig að festa rætur. Félagsfræðingar greina tvo meginflokka menningarbreytinga: nýsköpun, sem felur í sér eitthvað nýtt, og útbreiðslu, þegar menningarþættir dreifast. Efnisleg menning breytist þegar nýir hlutir uppgötvast, eru fundnir upp eða berast milli menningarheima fyrir áhrif hnattvæðingar.
Nýsköpun: uppgötvanir og uppfinningar
Hugtakið nýsköpun vísar til þess þegar hlutur eða hugmynd kemur fyrst fram í samfélagi og er því nýjung. Nýjung getur orðið til með uppgötvun eða uppfinningu. Uppgötvanir draga fram áður óþekkta þætti veruleikans sem voru þó þegar til. Þegar Galíleó sá hringi Satúrnusar í sjónauka árið 1610 voru þeir vitaskuld þegar til. Enginn hafði hins vegar þekkt þá áður og Galíleó taldi ranglega að hann sæi tvö tungl, sitt hvorum megin við reikistjörnuna. Á sama hátt þekktu íbúar Hispaníólu eyjuna vel þegar Kristófer Kólumbus kom þangað. Koma hans veitti Evrópubúum hins vegar nýja vitneskju og ruddi brautina fyrir breytingar bæði á evrópskri menningu og menningu þeirra landa sem Evrópubúar komust í kynni við. Matjurtir á borð við kartöflur og tómata breyttu til dæmis mataræði Evrópubúa, en hestar sem fluttir voru frá Evrópu breyttu veiðiháttum frumbyggja á sléttunum miklu í Norður-Ameríku.
Uppfinningar verða til þegar fyrirliggjandi hlutum eða hugmyndum er raðað saman með áður óþekktum hætti og þannig skapað eitthvað nýtt. Undir lok 19. aldar og í upphafi þeirrar 20. voru rafmagnstæki fundin upp með ótrúlegum hraða. Bílar, flugvélar, ryksugur, lampar, útvörp, símar og sjónvörp voru allt nýjar uppfinningar. Þær geta mótað menningu með því að leysa eldri vinnubrögð af hólmi, fléttast inn í viðteknar venjur eða skapa nýja starfsemi. Innleiðing þeirra endurspeglar menningarleg gildi og getur jafnframt mótað þau, rétt eins og notkun þeirra getur kallað á ný viðmið og venjur.
Lítum á útbreiðslu farsíma. Þegar sífellt fleiri tóku að bera þá með sér einskorðuðust símtöl ekki lengur við heimili, skrifstofur og símaklefa. Fólki í lestum, á veitingastöðum og öðrum opinberum stöðum gramdist að þurfa að hlusta á annan helming símtals. Því þurfti að móta ný viðmið um farsímanotkun. Sumir lögðu áherslu á að fólk á almannafæri ætti að beina athyglinni að samferðafólki sínu og umhverfinu. Textaskilaboð buðu upp á hljóðláta samskiptaleið og urðu víða algengari en símtöl, óháð stað og stund.
Hröð nýsköpun getur aukið bilið milli kynslóða. Tækninýjung sem yngri kynslóð tileinkar sér á skömmum tíma kann að mæta efasemdum hjá þeirri eldri eða reynast henni erfið í notkun. Eldra fólk horfir ef til vill á tónlistarmann í almenningssjónvarpi á meðan yngra fólk kýs beint netstreymi. Hlutir og hugmyndir geta þannig skapað mun bæði milli kynslóða og menningarhópa. Efnisleg menning dreifist að jafnaði hraðar en óefnisleg menning. Tækni getur breiðst um samfélag á fáeinum mánuðum, en breytingar á hugmyndum og viðhorfum geta tekið kynslóðir. Það á meðal annars við um aðferðir við upplýsingaöflun og nám, svo sem notkun bókasafns annars vegar og netleitar hins vegar.
Félagsfræðingurinn William F. Ogburn (1957) setti fram hugtakið menningartöf, sem lýsir tímanum frá því að nýr hlutur bætist við efnislega menningu þar til samfélagið hefur viðurkennt hann og lagað sig að honum. Menningartöf getur valdið áþreifanlegum vandamálum. Innviðir Bandaríkjanna, sem margir voru reistir fyrir hundrað árum eða meira, eiga erfitt með að anna fjölmennara samfélagi og hraðara lífi samtímans. Samfélagið er þó seint að móta og innleiða lausnir á innviðavandanum. Sveitarfélög glíma meðal annars við umferðarstýringu, aukna loftmengun og skort á bílastæðum, sem allt eru einkenni menningartafar. Þótt vitund um afleiðingar ofnotkunar og skorts á auðlindum fari vaxandi tekur tíma að bregðast við vandanum.
Útbreiðsla og hnattvæðing
Efnislegir og óefnislegir menningarþættir fara einnig yfir landamæri með útbreiðslu. Líkt og gas dreifist í tilraunastofu geta hlutir og hugmyndir borist milli einstaklinga, hópa og menningarheima og smám saman orðið hluti af meginstraumi samfélags. Hnattvæðing er víðtækara ferli: samskipti milli svæða og samfélagshópa um allan heim aukast, markaðir tengjast og gagnkvæmt efnahagslegt háð ríkja eykst, meðal annars fyrir tilstilli viðskipta.
Hugmyndir, hugtök og gripir berast oft til nýrra einstaklinga og hópa og geta leitt til nýrra félagslegra venja. Fólk kann til dæmis að læra að meta taílenskar núðlur eða ítalskan rjómaís, gelato. Sjónvarp og internetið hafa flutt lífshætti og gildi úr bandarískum gamanþáttum inn á heimili víða um heim, rétt eins og efni frá öðrum löndum hefur borist inn á bandarísk heimili. Twitter-færslur frá fjöldamótmælum í einu landi hafa hvatt pólitíska mótmælendur í öðrum löndum. Við slíka útbreiðslu berast hugmyndir úr einum menningarheimi í annan, oft á undan þeim efnislegu hlutum sem tengjast þeim. Línuritið hér að ofan sýnir dæmigerðan útbreiðsluferil: nýjung færist frá fyrstu notendum til meirihluta samfélagsins.
