2323 Alþjóðaviðskipti og fjármagnsflæði

23.5 Kostir og gallar halla og afgangs

Námsmarkmið

Í lok þessa kafla áttu að geta:

Greint hvenær erlend fjármögnun getur stutt framleiðni og vöxt
Greint skuldsetningar-, gjaldeyris-, gjalddaga- og skyndistöðvunaráhættu

Viðskipti með vöru og þjónustu eiga sér greiðslumótliði, en raunflæði og fjármagnsflæði eru ekki sami hluturinn. Viðskiptahalli tengist hreinni erlendri fjármögnun í einfaldaða bókhaldsrammanum, en fjármögnunin getur verið lán, hlutafé eða önnur eignaviðskipti. Hvorki halli né afgangur er því sjálfkrafa góður eða slæmur. Meta þarf notkun fjármagns, áhættu, skilmála, gjaldmiðil, gjalddaga og getu til að bregðast við áföllum.

Lántaka getur verið skynsamleg þegar vænt ávöxtun fjárfestingar er meiri en fjármagnskostnaður og áhætta. Menntun eða framleiðslutæki geta skilað tekjum til margra ára, en ávinningur er óviss og þarf að meta með vöxtum, greiðslugetu og öðrum kostum í huga. Sama gildir um erlent fjármagn til þjóðarbús: það getur stutt framleiðni, innviði og þekkingu, en þjóðarbú er ekki einstaklingur og fjármagnsinnstreymi er ekki allt skuld.

Bandaríkin á 19. öld eru sögulegt dæmi um langt erlent fjármagnsinnstreymi samhliða mikilli fjárfestingu. Halli var á vöruviðskiptum í 40 af 45 árum 1831–1875 og erlent fé tók þátt í fjármögnun járnbrauta og annarra innviða. Tímabilið sýnir að halli útilokar ekki vöxt, en sannar ekki að hallinn einn hafi valdið honum; landnám, fólksfjölgun, tæknibreytingar, stofnanir og innlendur sparnaður skiptu einnig máli.

Suður-Kórea var oft með viðskiptahalla á áttunda áratugnum samhliða mikilli fjárfestingu og hröðum vexti. Afgangur varð algengari frá miðjum níunda áratugnum fram á þann tíunda. Afgangurinn jafngilti hreinni lánveitingu til útlanda, en ekki endilega beinni endurgreiðslu sömu eldri lána; hann gat einnig falist í auknum erlendum eignum eða minni nýrri skuldsetningu.

Erlend fjármögnun getur skapað vanda ef hún rennur til verkefna sem skila ekki nægum útflutningstekjum eða framleiðni, ef skuldir eru skammtíma- eða gjaldeyristryggðar eða ef eftirlit og opinber fjármál eru veik. Skuldakreppur Rómönsku Ameríku á níunda áratugnum tengdust ekki aðeins innlendri fjárfestingarnýtingu heldur einnig hækkandi alþjóðlegum vöxtum, dollarastyrkingu, hrávöruverði og gjaldeyris- og gjalddagamisræmi. Reynslan var ólík milli landa; ekki er rétt að draga Afríkuríki eða Rómönsku Ameríku saman í eina orsakasögu.

Skýrum málið

Er viðskiptahalli alltaf skaðlegur?

Bandarískur viðskiptahalli á stórum hluta 19. aldar fór saman við öran vöxt landsframleiðslu á mann. Það sýnir að halli er ekki sjálfkrafa vaxtarhindrun. Samanburður á landsframleiðslu á mann um 1900 er háður sögulegum gagnauppsprettum og segir hvorki hvernig tekjur dreifðust né hversu mikið af vextinum má rekja til erlends fjármagns.

Erlent fjármagn tók meðal annars þátt í fjármögnun járnbrauta, veitna og annarra innviða. Sum verkefni höfðu víðtæk framleiðniáhrif, en fjármagn kom bæði frá einkaaðilum og hinu opinbera og arðurinn dreifðist ekki jafnt. Halli sýnir hreint fjármögnunarflæði, ekki hvaða einstaka verkefni fengu féð.

Vægi erlends fjármagns má ekki ýkja. Mat á 6–10% hlutdeild er sögulegt og háð skilgreiningu á fjárfestingu og fjármögnun; frumtextinn eignar hinu opinbera ranglega alla heildarfjárfestingu. Nákvæmara er að segja að erlent fjármagn hafi verið einn fjármögnunarþáttur meðal innlends sparnaðar, hlutafjár og opinberra tekna. Framlag þess var líklega mikilvægt í sumum geirum en eitt og sér sannar það ekki heildaráhrif hallans.

Önnur áhætta er skyndilegt stopp eða viðsnúningur fjármagnsflæðis. Í Asíukreppunni 1997–1998 drógu fjárfestar hratt úr áhættu í Taílandi, Indónesíu, Malasíu og Suður-Kóreu. Gengisfall, skammtímaskuldir í erlendum gjaldmiðli, veik staða banka og fyrirtækja og takmarkaður gjaldeyrisforði mögnuðu áfallið. Útstreymið var því hluti gagnverkandi efnahagsreikningskreppu, ekki einfalda orsökin ein og sér.

Afgangur tryggir ekki heldur kröftugan hagvöxt. Þýskaland og Japan hafa á löngum tímabilum verið hreinir lánveitendur til útlanda en samt gengið í gegnum samdrætti og hægvaxtarskeið. Aldurssamsetning, framleiðni, fjárfesting, ríkisfjármál, orkuverð og ytri eftirspurn skipta máli; afgangurinn er einn liður í heildarmyndinni.

Langvarandi bandarískur viðskiptahalli og erlend fjármögnun frá níunda áratugnum verðskulda greiningu, en stærðin ein segir ekki hvort staðan sé ósjálfbær. Meta þarf hreina erlenda eignastöðu, tekjur af eignum og skuldum, gjaldmiðlasamsetningu, gjalddaga, lausafé, framleiðni og stöðu dollars sem forðagjaldmiðils. Stórt og djúpt fjármálakerfi dregur úr sumri skyndistöðvunaráhættu en útilokar hvorki verðbreytingar né kostnað af aðlögun.

Skýrum málið

Er viðskiptaafgangur alltaf gagnlegur?

Japan er sögulegt dæmi um að mikill afgangur og hægur hagvöxtur geta farið saman. Raunhagvöxtur var að meðaltali lítill frá tíunda áratugnum, en atvinnuleysi hækkaði ekki stöðugt eins og frumtextinn heldur fram. Afgangur getur endurspeglað mikinn sparnað, lýðfræði, veika innlenda eftirspurn, samkeppnishæfni og tekjur af erlendum eignum; hann er hvorki sjálfstæð orsök né trygging fyrir efnahagslegri velferð.

Japanski jöfnuðurinn hefur sveiflast. Orkuinnflutningur og gengisbreytingar áttu þátt í vöruskiptahalla eftir 2011, en afgangur kom aftur á sumum árum. Fullyrðingin að afgangur hafi haldist óslitið frá 2015 er úrelt og ræðst líka af því hvort mæld eru vöruviðskipti eða víðari viðskiptajöfnuður, sem tekur með miklar frumtekjur af erlendum eignum. Dæmið þarf því alltaf ártal, umfang og skilgreiningu.