3131 Áhrif lántöku hins opinbera

Inngangur að áhrifum lántöku hins opinbera

Ljósmynd af Lyndon B. Johnson við ræðupúlt fyrir framan krítartöflu. — **Mynd 31.1.** Lyndon B. Johnson forseti átti stóran þátt í að auka alríkisstuðning við háskólanám. (Mynd: breytt útgáfa af „Lyndon Johnson in 1970“ frá LBJ Museum & Library, almenningseign)

Inngangur að áhrifum lántöku hins opinbera

Tengjum við raunveruleikann

Fjármögnun háskólamenntunar

Hinn 8. nóvember 1965 undirritaði Lyndon B. Johnson Bandaríkjaforseti lögin Higher Education Act of 1965. Lögin víkkuðu verulega út alríkisstuðning við háskólanám, meðal annars með styrkjum, vinnunámi og námslánum. Í ræðu við undirritunina sagði Johnson:

Þarna var sáð þeim fræjum sem staðföst sannfæring mín spratt af: að menntun væri einstaklingnum leið til árangurs og lífsfyllingar, þjóðinni leið til samfélags sem væri ekki aðeins frjálst heldur siðmenntað og heiminum leið til friðar — því menntun skipar skynseminni ofar valdi.

Lögin urðu mikilvægur grundvöllur alríkisfjármögnunar háskólanáms fyrir milljónir Bandaríkjamanna og fjárfestingar ríkisins í mannauði. Bandaríkjaþing hefur síðan endurheimilað og breytt lögunum margsinnis; þau eru því ekki óbreytt kerfi frá árinu 1965.

Markmið Higher Education Act of 1965 var að efla mannauð og auka aðgang að háskólanámi. Réttur og fjárhæð aðstoðar ráðast af fjárhagsþörf, námshlutfalli, skólakostnaði og kerfisreglum. Sögulegar tölur bókarinnar segja að skólaárið 2011–2012 hafi yfir 80% háskólanema í fullu námi fengið alríkisaðstoð. Um 43% fengu styrki og 41% 15–23 ára nemenda námslán; hópar og nefnarar geta skarast. Árið 2022 voru Pell-styrkir auknir og námslánaaðgerðir kynntar. Staða slíkra úrræða ræðst af lögum, framkvæmd og dómsúrlausnum.

Stjórnvöld standa frammi fyrir mörgum verkefnum sem keppa um takmarkað fjármagn. Útgjaldaákvarðanir þarf því að meta eftir markmiðum, dreifingu, árangri, tímasetningu og sjálfbærni. Þegar útgjöld eru meiri en heildartekjur myndast fjárlagahalli sem þarf að fjármagna, oft með lántöku. Mikil og langvarandi lántaka getur við sumar aðstæður þrýst upp vöxtum, dregið úr einkafjárfestingu, laðað að erlent fjármagn eða aukið áhættu. Áhrifin eru þó ekki sjálfvirk: þau ráðast meðal annars af sparnaði, slaka, peningastefnu, væntingum, gjaldmiðli, lánstíma, trúverðugleika og því hvort útgjöldin auka framleiðslugetu.

Fyrri kafli kynnti fjárlagahalla og ríkisskuldir ásamt ríkisfjármálastefnu. Jafngildi þjóðhagslegs sparnaðar og fjárfestingar tengir hallann við einkafjárfestingu, fjármagnsflæði og vöru- og þjónustujöfnuð. Halli getur þrengt að fjárfestingu eða aukið vaxtabyrði. Í samdrætti eða arðbærum verkefnum getur hann hins vegar stutt eftirspurn og framleiðslugetu. Áhrifin ráðast af stofnunum, gjaldmiðli, skuldasamsetningu, peningastefnu og notkun fjárins.