31.1 Hvernig lántaka hins opinbera hefur áhrif á fjárfestingu og vöru- og þjónustu­jöfnuð

31.1 Hvernig lántaka hins opinbera hefur áhrif á fjárfestingu og vöru- og þjónustu­jöfnuð

Þegar hið opinbera eykur lántöku þarf að minnsta kosti einn annar liður þjóðhagslegs sparnaðar- og fjárfestingarjafngildis að breytast: einkasparnaður getur aukist, innlend einkafjárfesting minnkað eða hreint fjármagnsinnflæði frá útlöndum aukist. Fleiri en einn liður getur breyst samtímis. Jafngildið eitt segir ekki hvaða leið verður fyrir valinu; vextir, gengi, tekjur, væntingar, peningastefna og alþjóðlegt fjármagnsframboð ráða aðlöguninni.

Þjóðhagslegt jafngildi sparnaðar og fjárfestingar

Þjóðhagslegt jafngildi sparnaðar og fjárfestingar, sem kynnt var í kaflanum Alþjóðaviðskipti og fjármagnsflæði, er bókhaldsrammi fyrir tengsl innlends sparnaðar, fjárfestingar og viðskipta við útlönd. Það gildir eftir á vegna skilgreininga þjóðhagsreikninga. Það er því ekki eitt og sér kenning um jafnvægi á einum fjármagnsmarkaði eða sönnun þess að tiltekinn liður valdi breytingu á öðrum.

Í einfölduðu opnu hagkerfi koma fjármunir til innlendrar fjárfestingar og fjármögnunar hins opinbera frá einkasparnaði, opinberum sparnaði og hreinu fjármagnsinnflæði frá útlöndum. Opinber sparnaður er jákvæður við fjárlagaafgang en neikvæður við fjárlagahalla. Summa einkasparnaðar S og opinbers sparnaðar T − G er hér táknuð Sₙ.

Í einföldu líkani án hreinna þáttatekna og tilfærslna milli landa er hreint fjármagnsinnflæði sett jafnt halla á vöru- og þjónustujöfnuði, M − X. Eftirspurnarhliðin samanstendur af einkafjárfestingu I og fjármögnunarþörf hins opinbera. Hér er sú þörf einfölduð sem fjárlagahallinn G − T, þótt skuldaútgáfa geti í raun einnig ráðist af sjóðsstöðu og fjármálaviðskiptum. Jafna 1 verður þá:

Þegar G er meira en T er opinber sparnaður T − G neikvæður. Hið opinbera bætir þá ekki við innlendan sparnað heldur þarf, samkvæmt einfalda líkaninu, fjármagn að fjárhæð G − T. Sama bókhaldsjafngildi má því endurrita þannig:

Köllum þetta jöfnu 2. Þar sem um jafngildi er að ræða verður breyting á einum lið að eiga sér mótstæðu í að minnsta kosti einum öðrum lið. Hækkun fjárlagahallans þarf því að birtast ásamt meiri einkasparnaði, minni einkafjárfestingu, meiri halla á vöru- og þjónustujöfnuði eða samsetningu þessara breytinga. Jafngildið greinir þó ekki orsök, tímaröð eða stærð hvers viðbragðs. Mynd 31.2 sýnir mögulega bókhaldslega mótliði.

Hvað með afgang á fjárlögum og vöru- og þjónustujöfnuði?

Jafngildið má færa til eftir því hvort opinber sparnaður og vöru- og þjónustujöfnuður eru jákvæðir eða neikvæðir. Bandaríska alríkið rak til dæmis sameinuð fjárlög með afgangi á fjárlagaárunum 1998–2001, en halli var áfram á vöru- og þjónustujöfnuði. Afgangurinn gerði hið opinbera að hreinum sparanda í þessum bókhaldsramma. Jafngildið má þá rita:

Köllum þetta jöfnu 3. Hún er algebraískt sama jafngildi og jafna 2; liðunum hefur aðeins verið raðað þannig að jákvæður opinber sparnaður birtist framboðsmegin.

Á sjöunda áratug 20. aldar var oft halli á fjárlögum Bandaríkjastjórnar en yfirleitt afgangur á vöru- og þjónustujöfnuði. Afgangur táknar í þessu einfalda líkani hreint fjármagnsútflæði, X − M. Jafngildið má því rita:

Halli á vöru- og þjónustujöfnuði, M − X, samsvarar hér hreinu fjármagnsinnflæði og er settur framboðsmegin. Afgangur, X − M, samsvarar hreinu fjármagnsútflæði og er settur eftirspurnarmegin ásamt innlendri fjárfestingu og fjárlagahalla. Í fullum greiðslujöfnuði þarf einnig að taka tillit til þjónustu, þáttatekna, tilfærslna og annarra liða.

Kjarni jafngildisins er að allir liðir verða að stemma samkvæmt skilgreiningu. Áður en reiknað er þarf að skilgreina formerki og ganga úr skugga um hvort fjárlaga- og viðskiptajöfnuður sýni afgang eða halla. Til að skýra orsök breytinga þarf síðan hagfræðilegt líkan og gögn, ekki jafngildið eitt.

Mynd 31.3 sýnir söguleg gögn bandarísku fjárlagaskrifstofunnar Office of Management and Budget fyrir 1952–2020. Halli var flest ár frá síðari hluta áttunda áratugarins, en sameinuð fjárlög voru rekin með afgangi 1998–2001. Hallinn jókst mikið í samdrættinum mikla vegna tekjusamdráttar, sjálfvirkra sveiflujafnara og samþykktra aðgerða. Hann minnkaði á fyrri hluta annars áratugarins en jókst síðar og náði fordæmalausri fjárhæð árið 2020 vegna heimsfaraldursins og viðbragða við honum. Í þessum ramma eru T hreinar skatttekjur að frádregnum tilfærslum. Myndin er söguleg og segir ekki ein og sér hver framtíðarhalli eða áhrif hans verða.

Vaxandi fjárlagahalli getur farið saman við minni innlenda fjárfestingu, meiri einkasparnað, meiri halla á vöru- og þjónustujöfnuði eða blöndu þessara breytinga. Næstu kaflar fjalla um þær leiðir sem geta tengt liðina, en niðurstaðan ræðst af efnahagsástandi og stefnu.