29.1 Hvernig gjaldeyrismarkaðurinn virkar

29.1 Hvernig gjaldeyrismarkaðurinn virkar

Flest ríki hafa eigin gjaldmiðil, en frá því eru mikilvægar undantekningar. Sum hagkerfi nota gjaldmiðil annars ríkis: Ekvador og El Salvador nota til dæmis Bandaríkjadal og í Panama er hann lögeyrir samhliða balbóa. Ríki geta einnig deilt sameiginlegri mynt. Evran var tekin upp sem bókhaldsmynt í ellefu ríkjum í ársbyrjun 1999 og hefur síðan breiðst út til fleiri ríkja Evrópusambandsins. Alþjóðleg viðskipti fara því fram bæði innan myntsvæða og milli ólíkra gjaldmiðla. Þegar fólk eða fyrirtæki selur, kaupir, ræður starfsfólk, tekur lán, ferðast eða fjárfestir yfir landamæri getur þurft að skipta einni mynt fyrir aðra. Markaðurinn þar sem slík viðskipti fara fram nefnist gjaldeyrismarkaður.

Gengi er verð einnar myntar gefið upp í annarri mynt. Í fyrri umfjöllun, til dæmis við samanburð á landsframleiðslu landa, var gengið stundum tekið sem gefið. Hér er athyglinni beint að því hvernig gengið myndast. Eins og annað verð ræðst það af samspili framboðs og eftirspurnar, en á gjaldeyrismarkaði er hver kaupandi einnar myntar jafnframt seljandi annarrar.

Óvenjulegt umfang gjaldeyrismarkaða

Ferðamaður sem kemur til lands með annan gjaldmiðil þarf oft að kaupa þá mynt sem þar er notuð. Slík einstaklingsviðskipti eru aðeins örlítill hluti gjaldeyrismarkaðarins. Samkvæmt þriggja ára könnun Alþjóðagreiðslubankans árið 2019 nam meðalvelta á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði 6,6 billjónum Bandaríkjadala á dag. Talan lýsir veltu, ekki verðmætasköpun, en sýnir hve markaðurinn er stór. Til samanburðar var landsframleiðsla Bandaríkjanna um 21,4 billjónir dala allt árið 2019.

Gjaldeyrissali birtir yfirleitt tvö gengi: gengið sem hann kaupir mynt á af viðskiptavini og gengið sem hann selur hana á. Hugsum okkur að ferðamaður selji 100 Bandaríkjadali og fái 550 einingar erlendrar myntar. Ef hann skipti sömu 550 einingum strax aftur fengi hann minna en 100 dali. Munurinn, svonefnt kaup- og söluálag, greiðir meðal annars fyrir þjónustu og áhættu gjaldeyrissalans. Þegar gjaldeyrisviðskipti einstaklinga, fyrirtækja, banka og fjárfesta eru lögð saman verður dagleg veltan gríðarleg.

Tafla 29.1 sýnir hlutdeild helstu gjaldmiðla í veltu samkvæmt könnun Alþjóðagreiðslubankans árið 2019. Bandaríkjadalur var öðrum megin í 88,3% viðskipta. Hlutföllin samtals fara yfir 100% vegna þess að tvær myntir koma við sögu í hverjum gjaldeyrisviðskiptum.

Eftirspyrjendur og framboðsaðilar gjaldmiðla á gjaldeyrismörkuðum

Framboð og eftirspurn eru nátengd á gjaldeyrismarkaði: sá sem kaupir eina mynt selur aðra. Til að greina viðskiptin er gagnlegt að skoða fjóra hópa: fyrirtæki í alþjóðlegum vöru- og þjónustuviðskiptum, ferðamenn, aðila í beinni erlendri fjárfestingu og aðila í verðbréfafjárfestingu.

Fyrirtæki geta aflað tekna í einni mynt en greitt laun, aðföng og fjármagnskostnað í annarri. Kínverskur útflytjandi sem fær greitt í Bandaríkjadölum en ber kostnað í júönum selur dali og kaupir júan. Á sama hátt getur íslenskt sjávarútvegsfyrirtæki sem fær greitt í evrum selt hluta þeirra og keypt krónur til að standa undir innlendum kostnaði.

Ferðamenn kaupa gjaldmiðil áfangastaðarins og selja heimamynt sína eða annan gjaldmiðil sem þeir hafa aðgang að. Bandarískur ferðamaður í Kína getur til dæmis selt dali og keypt júan. Kortafærsla felur í sér sams konar gjaldeyrisskipti þótt ferðamaðurinn sjái þau ekki sjálfur.

Fjárfesting yfir landamæri er gjarnan flokkuð sem bein erlend fjárfesting eða verðbréfafjárfesting. Í hagtölum telst fjárfesting yfirleitt bein þegar fjárfestir eignast að minnsta kosti 10% atkvæðisréttar í erlendu fyrirtæki, sem gefur til kynna varanleg áhrif á rekstur þess, eða stofnar þar fyrirtæki. Þegar belgíska bruggfyrirtækið InBev keypti bandaríska Anheuser-Busch árið 2008 þurfti það meðal annars að afla Bandaríkjadala til að greiða kaupverðið.

Verðbréfafjárfesting felur í sér kaup á erlendum hlutabréfum, skuldabréfum eða öðrum fjáreignum án þess að fjárfestirinn öðlist ráðandi áhrif á reksturinn. Bandarískur fjárfestir sem kaupir bresk ríkisskuldabréf þarf til dæmis að selja dali og kaupa pund, nema viðskiptin séu gerð eða varin í annarri mynt.

Væntingar um gengi geta haft áhrif á verðbréfaviðskipti. Skoðum bandarískan fjárfesti og lítum fram hjá vöxtum, viðskiptakostnaði og tryggingarkröfum. Kosti pund 1,50 dali og fjárfestir vænti þess að verðið verði 1,60 dalir getur hann skipt 24.000 dölum í 16.000 pund. Rætist spáin má selja pundin fyrir 25.600 dali. Vænti hann þess í stað að pundið lækki úr 1,50 í 1,40 dali getur hann selt 20.000 pund, sem hann kann að þurfa að fá að láni, fyrir 30.000 dali og síðar keypt þau aftur fyrir lægra verð. Við 1,40 dala gengi fást um 21.429 pund fyrir 30.000 dali. Spáin getur þó brugðist og þá verður tap; lántaka og kostnaður auka áhættuna enn frekar.

Fyrirtæki nota gjaldeyrisviðskipti einnig til að draga úr áhættu. Bandarískt fyrirtæki sem á að fá eina milljón evra eftir ár veit ekki hvers virði greiðslan verður í dölum þá. Með framvirkum samningi getur það samið nú um gengi við framtíðarskipti; verð samningsins felst þá yfirleitt í umsömdu genginu og skilmálunum. Með gjaldeyrisvalrétti getur fyrirtækið keypt rétt, en ekki skyldu, til að skipta á tilteknu gengi og greiðir iðgjald fyrir þann rétt. Vörnin minnkar óvissu en getur jafnframt komið í veg fyrir að fyrirtækið njóti hagstæðrar gengisþróunar að fullu eða kostað iðgjaldið. Banki eða annar fjármálamiðlari annast yfirleitt slík viðskipti.

Bæði bein erlend fjárfesting og verðbréfafjárfesting geta kallað á sölu heimamyntar og kaup á erlendri mynt. Munurinn snýst fyrst og fremst um eðli eignarhalds og áhrif fjárfestisins, ekki sjálfkrafa um fjárfestingartímann. Verðbréf er þó oft auðveldara að selja hratt en fyrirtæki eða verksmiðju. Tafla 29.2 dregur saman algengar uppsprettur eftirspurnar eftir Bandaríkjadölum og framboðs þeirra.

Þátttakendur á gjaldeyrismarkaði

Kaupendur og seljendur þurfa ekki að finna mótaðila sjálfir. Ferðamaður frá Venesúela til Bandaríkjanna þarf til dæmis ekki að leita að bandarískum ferðamanni á leið í hina áttina. Bankar, greiðslumiðlarar og aðrar fjármálastofnanir tengja viðskiptin saman.

Einstaklingar og fyrirtæki kaupa gjarnan gjaldeyri hjá banka eða greiðsluþjónustu. Fjármálastofnanir jafna síðan stöður sínar með viðskiptum sín á milli og við stór fyrirtæki á alþjóðlegum millibankamarkaði. Markaðurinn er rafrænn og dreifður fremur en bundinn við eina kauphöll.

Viðskipti á millibankamarkaði safnast að verulegu leyti hjá stórum alþjóðlegum bönkum og rafrænum viðskiptakerfum. Fjöldi miðlara og markaðshlutdeild þeirra breytist með tíma, en meginatriðið er að stærstu aðilarnir sjá stöðugt verðtilboð hver annars og miðla lausafé milli gjaldmiðla og tímabelta.

Ferðir, vöruviðskipti og bein fjárfesting skýra aðeins hluta af gríðarlegri veltu gjaldeyrismarkaðarins. Bankar og aðrir miðlarar eiga oft mörg viðskipti vegna einnar undirliggjandi greiðslu. Auk staðgreiðsluviðskipta eru gerðir framvirkir samningar, gjaldeyrisskiptasamningar og aðrir afleiðusamningar til fjármögnunar, áhættustýringar og spákaupmennsku. Veltutalan mælir því ekki eitt jafnstórt flæði raunvara eða langtímafjárfestingar.

Styrking og veiking gjaldmiðils

Gjaldmiðill styrkist gagnvart annarri mynt þegar ein eining hans kaupir meira af þeirri mynt en áður; hann veikist þegar hún kaupir minna. Fullyrðing um styrkingu eða veikingu er því ófullnægjandi nema fram komi hvaða gjaldmiðlar eru bornir saman og hvernig gengið er skráð.

Mynd 29.3(a) sýnir verð eins Bandaríkjadals í Kanadadölum frá 1980 til 2020. Þegar línan hækkar kaupir Bandaríkjadalurinn fleiri Kanadadali og hefur því styrkst gagnvart þeim; þegar hún lækkar hefur hann veikst. Tímabilið sýnir að tvíhliða gengi getur sveiflast verulega. Tölugildi á lóðrétta ásnum eru Kanadadalir á hvern Bandaríkjadal.

Sama gjaldmiðlapar má skrá á tvo vegu. Mynd 29.3(b) sýnir Bandaríkjadali á hvern Kanadadal og er gagnhverfa myndar 29.3(a). Ef eitt gengi er 1,25 Kanadadalir á Bandaríkjadal er hitt 1/1,25 = 0,80 Bandaríkjadalir á Kanadadal. Styrking annars gjaldmiðils gagnvart hinum er því alltaf veiking hins gagnvart þeim fyrri.

Kanadadalir á hvern Bandaríkjadal.

Gengisbreyting hefur ólík áhrif eftir því í hvaða mynt tekjur, útgjöld, eignir og skuldir eru skráð. Mynd 29.4 greinir sex hópa: bandaríska útflytjendur, erlenda útflytjendur til Bandaríkjanna, bandaríska ferðamenn erlendis, erlenda ferðamenn í Bandaríkjunum, bandaríska fjárfesta erlendis og erlenda fjárfesta í Bandaríkjunum. Niðurstöðurnar eru viðmið að öðru óbreyttu; verðlagning, samningar og gengisvarnir geta breytt þeim.

Styrking dals getur lækkað dalavirði erlendra tekna bandarísks útflytjanda og gert vörur hans dýrari í erlendri mynt ef dalaverðið helst óbreytt. Það getur dregið úr sölu og hagnaði. Áhrifin ráðast þó af því í hvaða mynt varan er verðlögð, hve hratt gengið skilar sér í verð, innfluttum aðföngum og gengisvörnum. Útflutningur minnkar því ekki sjálfkrafa.

Erlendur útflytjandi til Bandaríkjanna getur fengið meira af heimamynt sinni fyrir hverja dalatekjueiningu þegar dalurinn styrkist. Hann getur haldið verðinu og bætt framlegð eða lækkað dalaverðið til að auka sölu. Sterkari dalur hefur því tilhneigingu til að styðja bandarískan innflutning, en viðbrögðin ráðast meðal annars af samkeppni, samningum og eftirspurn.

Bandarískur ferðamaður fær meira af erlendri mynt fyrir hvern dal þegar dalurinn styrkist og ferðin verður að öðru óbreyttu ódýrari í dölum. Ef 5.000 dalir kaupa 11,9 suður-afrísk rand á dal fást 59.500 rand; við 14,5 rand á dal fást 72.500 rand. Fyrir erlendan gest í Bandaríkjunum eru áhrifin öfug: ferðin verður dýrari í heimamynt hans. Raunverulegur ferðakostnaður ræðst þó einnig af verðlagi, gjöldum og því hvenær greiðslur eru gerðar.

Styrkist dalurinn milli kaupa og sölu erlendrar eignar lækkar dalavirði lokagreiðslunnar, að öðru óbreyttu. Ávöxtun bandarísks fjárfestis erlendis verður þá minni í dölum en hún hefði annars orðið. Heildarávöxtunin ræðst jafnframt af verðbreytingu eignarinnar, tekjum af henni og hugsanlegri gengisvörn.

Erlendur fjárfestir í bandarískri eign getur að sama skapi hagnast á styrkingu dals milli inn- og útgöngu: dalarnir kaupa þá meira af heimamynt hans við sölu. Tapið eða ávinningurinn ræðst þó af inngöngu- og útgöngugengi, ávöxtun eignarinnar, kostnaði og gengisvörnum.

Dæmin hér að framan lýsa líklegum áhrifum sterkari Bandaríkjadals að öðru óbreyttu. Í næsta reiknidæmi er sama röksemdafærsla notuð til að skoða veikari dal.

Helstu þátttakendur gjaldeyrismarkaðarins eru fyrirtæki í alþjóðaviðskiptum, ferðamenn, fjárfestar, bankar og aðrir fjármálamiðlarar. Í næsta kaflahluta er framboðs- og eftirspurnarlíkan notað til að skýra hvað getur valdið gengisbreytingum.