Lykilhugtök og samantekt
Lykilhugtök og samantekt
29.1 Hvernig gjaldeyrismarkaðurinn virkar
Á gjaldeyrismarkaði kaupa heimili, fyrirtæki, fjármálastofnanir ásamt opinberum aðilum einn gjaldmiðil fyrir annan. Eftirspurn eftir Bandaríkjadölum getur meðal annars stafað af kaupum útlendinga á bandarískum vörum, þjónustu eða eignum, auk greiðslu skulda í dölum. Framboð dala verður til þegar bandarískir aðilar kaupa erlendar vörur, þjónustu eða eignir, greiða skuldir í annarri mynt eða verja gjaldeyrisáhættu. Öll viðskipti eru samtímis eftirspurn eftir einum gjaldmiðli og framboð annars. Geti gjaldmiðill A keypt meira af B hefur A styrkst gagnvart B; um leið hefur B veikst gagnvart A. Áhrifin ráðast meðal annars af verðlagningarmynt tekna, aðfanga, eigna og skulda, ásamt gengisvörnum, samningum, staðkvæmd og tíma. Sterkari mynt gagnast því ekki öllum kaupendum né skaðar alla seljendur með sama hætti.
29.2 Hliðranir eftirspurnar og framboðs á gjaldeyrismörkuðum
Til skamms tíma getur gengi brugðist hratt við nýjum upplýsingum, væntingum, lausafjárþörf og stöðutöku. Vænt styrking getur um stund leitt til kaupa sem styrkja gjaldmiðilinn enn frekar, en slík sjálfuppfylling er takmörkuð af nýjum upplýsingum, áhættumörkum, markaðsdýpt og viðbrögðum stjórnvalda. Fjárfestar bera ekki aðeins saman nafn- eða raunvexti, heldur vænta heildarávöxtunar í sameiginlegri mynt að teknu tilliti til væntrar gengisbreytingar, verðbólgu, útlána- og lausafjáráhættu, skatta og kostnaðar við gengisvarnir. Hærri vextir styrkja því ekki gjaldmiðil sjálfkrafa; þeir geta einnig endurspeglað meiri verðbólgu eða áhættu.
Til lengri tíma hafa hlutfallsleg verðbólga, framleiðni, viðskiptakjör og aðrir grunnþættir áhrif á gengi. Kaupmáttarjafnvægi (PPP) ber saman verð sambærilegrar körfu vöru og þjónustu milli landa í sameiginlegri mynt og getur verið gagnlegt við langtímasamanburð. Markaðsgengi þarf þó ekki að leita nákvæmlega eða jafnt að PPP. Flutnings- og viðskiptakostnaður, tollar, skattar, reglur, gæðamunur, óseljanleg þjónusta, fjármagnsflæði og væntingar geta valdið langvarandi frávikum.
29.3 Þjóðhagsleg áhrif gengisbreytinga
Gengisbreytingar hafa áhrif á þjóðarbúskap eftir mörgum leiðum. Þær geta breytt útflutningi, innflutningi, hreinum útflutningi og heildareftirspurn. Verð innfluttra aðfanga getur jafnframt breytt skammtímaframboði. Umfangið ræðst af verðlagningarmynt, gengisáhrifum á verð, samningum, staðkvæmd ásamt hagsveiflu. Fyrirtæki, bankar og hið opinbera geta orðið fyrir hagnaði eða tapi þegar mynt tekna og eigna samsvarar ekki mynt útgjalda og skulda. Mikil skuldsetning, gjaldmiðla- eða gjalddagamisræmi ásamt snöggum viðsnúningi fjármagnsflæðis geta magnað gengisáfall. Seðlabanki vegur þessi áhrif á móti verðbólgu, framleiðslu, atvinnu, gjaldeyrisforða og fjármálastöðugleika.
29.4 Gengisstefna
Gengisfyrirkomulag liggur á samfelldum kvarða frá fljótandi gengi ásamt stýrðu floti yfir í vikmörk, mjúka eða harða tengingu og sameiginlega mynt. Við flot myndast verðið að mestu á markaði, þótt seðlabanki geti haft áhrif með vöxtum, samskiptum eða inngripum. Við tengingu skuldbindur hann sig með mismiklum styrk til viðmiðs eða bands. Hann getur keypt eigin mynt fyrir gjaldeyrisforða til að styðja gengið. Til að halda aftur af styrkingu getur hann selt eigin mynt fyrir erlendan gjaldeyri. Vaxtabreytingar geta einnig haft áhrif. Inngrip eru takmörkuð af forða, innlendu lausafé, kostnaði ásamt trúverðugleika. Með frjálsu fjármagnsflæði er ekki hægt að tryggja samtímis fast gengi og fulla sjálfstjórn peningastefnu.
Öll gengiskerfi fela í sér fórnarskipti. Fljótandi gengi veitir meira svigrúm til að bregðast við innlendum verðbólgu- og hagsveifluáföllum. Það getur auðveldað aðlögun en jafnframt sveiflast mikið og magnað óvarða efnahagsreikninga. Trúverðug tenging getur dregið úr daglegum sveiflum, en bindur peningastefnu, krefst forða eða annarra stuðningsaðgerða og getur brostið snögglega. Vikmörk ásamt stýrðu floti veita millileið en geta kallað fram spákaupmennsku ef viðbragðsreglan er óljós. Sameiginleg mynt eyðir nafngengisáhættu innan svæðisins en afnemur eigin gengi og sjálfstæða vaxtaákvörðun. Þá skipta samhverf áföll, sveigjanleiki, vinnuaflshreyfanleiki ásamt annarri áhættudreifingu meira máli. Val á kerfi ræðst því af opnun, viðskiptum, skuldum, fjármagnsflæði, stofnunum og aðlögunarhæfni hagkerfisins.