2929 Gengi gjaldmiðla og alþjóðlegt fjármagnsflæði

Inngangur að gengi gjaldmiðla og alþjóðlegu fjármagnsflæði

Ljósmynd af bandarískum dollaraseðlum í ýmsum upphæðum. — **Mynd 29.1.** Er viðskiptahalli Bandaríkjanna gagnvart Evrópusambandinu hagstæður eða óhagstæður fyrir bandaríska hagkerfið? Svarið ræðst af orsökum hallans, fjármögnun hans og áhrifum á ólíka hópa. (Heimild: aðlögun verksins „US Dollar banknotes“ eftir Milad Mosapoor/Wikimedia Commons, í almenningseigu)

Inngangur að gengi gjaldmiðla og alþjóðlegu fjármagnsflæði

Tengjum við raunveruleikann

Er hærra gengi Bandaríkjadals hagstætt fyrir bandaríska hagkerfið?

Frá 2002 til 2008 lækkaði gengi Bandaríkjadals um meira en fjórðung gagnvart evru. Í janúar 2002 fékkst 1,11 evra fyrir einn dal, en þegar gengi dalsins náði lágmarki 24. apríl 2008 fékkst aðeins 0,64 evrur. Á sama tímabili jókst árlegur viðskiptahalli Bandaríkjanna gagnvart Evrópusambandinu úr um 85,7 milljörðum dala í 95,8 milljarða. Samhliða breytingar sanna þó ekki að gengislækkunin hafi valdið hallanum eða að hallinn hafi verið góður eða slæmur. Til þess þarf meðal annars að greina tekjur, sparnað, fjárfestingu, samkeppnisstöðu, samsetningu viðskipta og fjármagnsflæði.

Bandaríska hagkerfið er nátengt umheiminum. Heimili og fyrirtæki kaupa árlega innfluttar vörur og þjónustu fyrir gríðarlegar fjárhæðir, en bandarísk fyrirtæki afla jafnframt mikilla útflutningstekna. Einstaklingar, fyrirtæki og opinberir aðilar í Bandaríkjunum eiga eignir erlendis; erlendir aðilar eiga á móti umfangsmiklar eignir þar í landi, meðal annars verulegan hluta bandarískra ríkisskuldabréfa. Viðskipta- og fjármagnsflæði þarf því að skoða saman í tvöföldu bókhaldi greiðslujafnaðarins.

Lægra gengi dals er stundum túlkað sem merki um veikt hagkerfi, en sú ályktun er of einföld. Gengislækkun getur styrkt samkeppnisstöðu sumra útflytjenda, en hækkar jafnframt verð innflutnings og getur aukið verðbólgu eða skuldaálag þeirra sem skulda í erlendri mynt. Áhrifin ráðast meðal annars af orsök gengisbreytingarinnar, verðlagningu, framleiðslugetu og gjaldmiðli samninga.

Í heiminum eru fjölmargir gjaldmiðlar og alþjóðleg viðskipti kalla því oft á skipti úr einum gjaldmiðli í annan. Íslenskur sjávarútvegur sem selur afurðir á evrusvæðinu getur þurft að skipta evrum í krónur til að greiða laun og innlendum birgjum. Suður-afrískt fyrirtæki sem kaupir námurekstur í Angóla gæti þurft að skipta röndum í kwanza. Ferðamaður frá Bandaríkjunum í Kína getur þurft að kaupa júan fyrir dali. Í öllum tilvikum tengir gengið verðmæti tveggja mynta, en viðskiptakostnaður, tímasetning og gengisáhætta skipta einnig máli.

Gengi getur breyst hratt. Rétt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu Breta um úrsögn úr Evrópusambandinu í júní 2016 kostaði eitt pund um 1,50 Bandaríkjadali. Strax eftir niðurstöðuna lækkaði verðið í um 1,37 dali á pund og nokkrum mánuðum síðar hafði pundið farið í lægstu stöðu gagnvart dal í þrjá áratugi. Fyrirtæki í alþjóðlegum viðskiptum verða fyrir ólíkum áhrifum eftir því í hvaða mynt tekjur, gjöld, eignir og skuldir þeirra eru skráðar og hvort gengisáhætta hefur verið varin.

Gengi er verð eins gjaldmiðils í einingum annars. Því má nota framboð og eftirspurn til að greina gjaldeyrismarkaði, en skilgreina verður vandlega hvor myntin er verðeining og hvor magneining. Fyrsti hluti kaflans kynnir markaðinn, þátttakendur og hugtök um gengisbreytingar. Annar hlutinn greinir hliðranir framboðs og eftirspurnar. Sá þriðji fjallar um þjóðhagsleg áhrif gengis, en sá fjórði um gengisstefnu. Val ríkja er ekki einfaldlega milli óhefts markaðsgengis og fullrar seðlabankastýringar: fyrirkomulagið spannar allt frá fljótandi gengi með einstaka inngripum til vikmarka, gengistengingar eða sameiginlegrar myntar. Hver leið hefur sérstakan ávinning, kostnað og áhættu.