29.3 Þjóðhagsleg áhrif gengisbreytinga

29.3 Þjóðhagsleg áhrif gengisbreytinga

Gengi tengist verðbólgu, heildareftirspurn, framleiðslukostnaði og fjármálastöðugleika. Hröð gengisbreyting getur breytt samkeppnisstöðu fyrirtækja, verðmæti eigna og skulda og greiðslugetu banka eða lántaka. Seðlabankar fylgjast því með gengi þótt markmið þeirra og gengisfyrirkomulag séu ólík. Sérstök áhætta skapast þegar mikið skammtímafjármagn streymir inn, skuldir safnast upp í erlendri mynt og flæðið snýst síðan skyndilega við.

Gengi, heildareftirspurn og heildarframboð

Fyrirtæki í alþjóðaviðskiptum geta borið kostnað í einni mynt en fengið tekjur í annarri. Gengisbreyting hefur þá áhrif á verð, framlegð og eftirspurn. Hún getur hliðrað heildareftirspurn með breytingu á hreinum útflutningi og heildarframboði með verði innfluttra aðfanga. Áhrifin ráðast af verðlagningarmynt, yfirfærslu í verð, samningum, getu til að skipta um birgja og gengisvörnum.

Evran kostaði um 1,16 Bandaríkjadali við upphaf hennar 1999, féll niður fyrir einn dal árið eftir og kostaði um 1,37 dali í lok 2013. Hugsum okkur franskt fyrirtæki með 10 milljóna evra kostnað og 10 milljóna dala tekjur. Við 1,16 dali á evru verða tekjurnar um 8,6 milljónir evra; við 1,37 verða þær um 7,3 milljónir. Sterkari evra gagnvart dal lækkar því evruvirði óbreyttra dalatekna og þrengir að framlegðinni. Fyrirtækið kann að hækka dalaverð, draga úr sölu, lækka kostnað eða verja gengið. Dæmið sýnir ekki að útflutningur breytist sjálfkrafa, heldur hvernig gjaldmiðlamisræmi getur haft áhrif á hvata og afkomu.

Það er villandi að telja útflutning ávallt góðan og innflutning ávallt slæman. Innflutningur veitir heimilum og fyrirtækjum vörur, fjölbreytni og aðföng á lægra verði, en getur þrengt að sumum innlendum framleiðendum. Erlendur seljandi getur ráðstafað dalatekjum í bandarískar vörur, þjónustu eða eignir, greitt skuldir eða haldið lausafé. Viðskipta- og fjármagnsjöfnuður tengjast í greiðslujöfnuðinum. Velferðaráhrif ráðast af verði, gæðum, framleiðni, tekjudreifingu og fjármögnun.

Gengissveiflur

Gengi getur sveiflast mikið á skömmum tíma. Indverska rúpían fór til dæmis úr um 39 rúpíum á dal í febrúar 2008 í um 51 í mars 2009 og veiktist þannig verulega gagnvart dal. Slík breyting getur haft mikil áhrif á fyrirtæki með tekjur, gjöld, eignir eða skuldir í mismunandi myntum. Víðtæk gengisvörn er kostnaðarsöm og ekki alltaf í boði. Stöðugra gengi getur minnkað óvissu, en inngrip til að halda því stöðugu geta takmarkað peningastefnu, eytt gjaldeyrisforða eða frestað nauðsynlegri aðlögun.

Gjaldmiðlamisræmi getur magnast í bankakerfinu. Hugsum okkur taílenskan banka sem tekur eina milljón Bandaríkjadala að láni á 5% vöxtum, skiptir henni í 40 milljónir bata á genginu 40 böt á dal og lánar fyrirtæki féð á 6% vöxtum. Fyrirtækið endurgreiðir 42,4 milljónir bata eftir eitt ár en bankinn skuldar 1,05 milljónir dala. Ef bankinn hefur hvorki gengisvörn né samsvarandi dalatekjur ber hann áhættuna af því að batið veikist. Mynd 29.9 lítur fram hjá gjöldum, eiginfjárkröfum og útlánaáhættu.

Haldi gengið 40 bötum á dal fást 1,06 milljónir dala fyrir 42,4 milljónir bata. Eftir endurgreiðslu 1,05 milljóna dala sitja 10.000 dalir eftir. Veikist batið í 50 á dal fást aðeins 848.000 dalir og 202.000 dala tap myndast. Styrkist batið getur gengishagnaður orðið meiri. Niðurstaðan ræðst af hreinni gjaldeyrisstöðu bankans, gengisvörnum, eigin fé og greiðslugetu lántakans, ekki aðeins af því hvort innlenda lánið er endurgreitt.

Fjármálakreppan í Austur-Asíu 1997–1998 sýndi hvernig gengis- og gjalddagamisræmi, mikil skuldsetning, veik áhættustýring og skyndilegur viðsnúningur fjármagnsflæðis geta magnast saman. Gjaldmiðlar Taílands, Suður-Kóreu, Malasíu og Indónesíu veiktust verulega og mörg fjármálafyrirtæki og fyrirtæki áttu erfitt með erlendar skuldir. Argentínukreppan 2001–2002 fól einnig í sér gengisfall, greiðslufall ríkisins, frystingu innlána og umdeilda umbreytingu dollarasamninga í pesóa. Kreppurnar voru því ekki einfaldlega afleiðing eins gengisfalls.

Bankar miðla greiðslum og lánsfé. Vandi margra kerfislega mikilvægra banka getur því dregið úr lánveitingum og heildareftirspurn. Seðlabanki getur veitt tryggt lausafé og stutt greiðslukerfið. Slíkur stuðningur leysir ekki sjálfkrafa gjaldþrot eða gjaldeyrisskort. Eftirlit með eigin fé, lausafé, gjaldeyrisstöðu og gjalddögum dregur úr kerfisáhættu, sem og skilvirkt slitafyrirkomulag. Úrræði seðlabanka ráðast af lögbundnu umboði hvers lands.

Samantekt: opinber stefna og gengi

Stöðugt gengi getur auðveldað verðlagningu og viðskipti, en ríki velja ólík markmið og sum samþykkja sveigjanlegt gengi sem höggdeyfi. Veikari mynt getur stutt hreinan útflutning en jafnframt hækkað innflutningsverð, verðbólgu og byrði erlendra skulda. Sterkari mynt getur lækkað innflutningsverð en þrengt að sumum útflytjendum. Áhrifin ráðast af orsök breytingarinnar, stöðu hagsveiflunnar, skuldsetningu, verðlagningu og trúverðugleika stefnu. Gengisstefna felur því í sér fórnarskipti milli stöðugleika, sjálfstæðrar peningastefnu, gjaldeyrisforða og aðlögunar hagkerfisins.