30.5 Sjálfvirkir sveiflujafnarar

30.5 Sjálfvirkir sveiflujafnarar

Árið 2020 fengu tugir milljóna Bandaríkjamanna atvinnuleysisbætur sem bættu þeim hluta tekjutaps. Óreglubundin ríkisfjármálastefna krefst nýrrar ákvörðunar, til dæmis laga um beinar greiðslur til heimila eða aukinn stuðning við fylki og sveitarfélög. Sjálfvirkir sveiflujafnarar byggjast hins vegar á reglum sem þegar eru í gildi. Þegar tekjur og atvinna dragast saman lækka skattgreiðslur og útgjöld til tiltekinna bóta aukast án nýrrar lagasetningar. Í uppsveiflu snýst ferlið að hluta við. Atvinnuleysistryggingar og tekjutengd mataraðstoð eru dæmi, en tímabundnar viðbætur sem þing samþykkir sérstaklega eru óreglubundnar aðgerðir.

Mótvægi við samdrátt og þenslu

Ef heildareftirspurn vex svo hratt að framleiðsla fer yfir getu hagkerfisins eykst verðbólguþrýstingur. Aðhaldssöm stefna gæti þá falist í hærri sköttum, minni útgjöldum eða hvoru tveggja. Hluti aðhaldsins verður sjálfkrafa. Hærri laun, aukin atvinna ásamt meiri hagnaði stækka skattstofna; tekjur geta líka færst upp í hærri skattþrep. Færri missa vinnu eða uppfylla tekjuskilyrði, svo greiðslur atvinnuleysisbóta og sumra tekjutengdra bóta lækka. Ekki eru þó öll velferðar- né heilbrigðisútgjöld sterkir sjálfvirkir sveiflujafnarar. Reglur, þátttaka ásamt fjármögnun ráða viðbragðinu.

Í samdrætti gerist hið gagnstæða. Minni atvinna, lægri laun og minni hagnaður draga sjálfkrafa úr tekju- og fyrirtækjasköttum. Fleiri eiga rétt á atvinnuleysisbótum, mataraðstoð eða öðrum tekjutengdum stuðningi, svo útgjöld aukast. Þetta styður ráðstöfunartekjur og dempar fall heildareftirspurnar. Árið 2009 lengdi Bandaríkjaþing bótatímabil atvinnuleysistrygginga; sú viðbót var óreglubundin lagabreyting, þótt greiðslurnar rynnu í gegnum kerfi sem virkar einnig sjálfkrafa. Sveiflujafnarar draga því úr hagsveiflu án nýrrar ákvörðunar, en þeir eyða henni ekki.

Mjög mikill halli árið 2020 stafaði bæði af sjálfvirkum sveiflujöfnurum og stórum óreglubundnum aðgerðum. Heimsfaraldurinn dró úr atvinnu, tekjum og skattstofnum en fjölgaði umsóknum um atvinnuleysisbætur. Alríki og fylki greiddu grunnbætur samkvæmt gildandi reglum, en þingið jók fjárhæðir, lengdi bótatíma og víkkaði rétt tímabundið. Tímabundinn halli í djúpum samdrætti getur stutt eftirspurn og komið í veg fyrir enn meira framleiðslutap. Mat á honum þarf þó að greina þann hagsveiflubundna hluta frá varanlegum frumhalla, vaxtakostnaði og sjálfbærni skulda til lengri tíma.

Uppsveiflur í Bandaríkjunum hafa að jafnaði orðið lengri eftir miðja 20. öld, en ekki er hægt að rekja þá þróun til sjálfvirkra sveiflujafnara einna. Breytt atvinnugreinaskipan, birgðastýring, fjármálakerfi, peningastefna, heppni og aðrir þættir skipta einnig máli. Stærri skatt- og bótakerfi geta engu að síður dempað sveiflur meira en lítil kerfi, ef tekjur þeirra og greiðslur bregðast nægilega við hagsveiflunni. Alríkisútgjöld voru um 2% af vergri landsframleiðslu (VLF) kringum 1900 og um 4% árið 1929, en oft nær 20% eða meira á síðari áratugum. Stærð hins opinbera ein mælir þó ekki styrk sveiflujöfnunar; skattstigar, bótaréttur, þátttaka og reglur skipta líka máli.

Hagsveifluleiðréttur fjárlagahalli eða -afgangur

Fjárlagaskrifstofa Bandaríkjaþings (CBO) metur hagsveifluleiðrétta afkomu, áður oft kallaða afkomu við staðlaða atvinnu. Hún áætlar hver halli eða afgangur væri ef framleiðsla væri við mögulegt VLF og tímabundin hagsveifluáhrif á tekjur og útgjöld væru fjarlægð. Mælikvarðinn er ekki raunveruleg fjárhagsáætlun og útilokar ekki allar óreglubundnar ákvarðanir; hann byggist á líkani um framleiðsluspennu, atvinnu, hagnað og skattstofna. Mynd 30.13 ber raunverulega afkomu saman við þessa áætluðu hagsveifluleiðréttu afkomu.

Í samdráttarárunum snemma á tíunda áratugnum, 2001 og 2009 var hagsveifluleiðréttur halli minni en raunverulegur halli. Gögn myndarinnar ná aðeins til febrúar 2020 og sýna því ekki heimsfaraldurinn. Undir lok tíunda áratugarins var hagsveifluleiðréttur afgangur aftur á móti minni en raunverulegur afgangur, því sterk hagsveifla jók tekjur og dró úr bótakostnaði. Munurinn er mat á hagsveifluáhrifum samkvæmt líkani, ekki bein bókhaldsstærð eða nákvæm mæling á öllum sjálfvirkum sveiflujöfnurum.

Sjálfvirkir sveiflujafnarar bregðast tiltölulega hratt við. Minni laun lækka staðgreiðslu skatta, en atvinnumissir eða tekjufall getur virkjað bætur þegar umsókn og hæfisskilyrði hafa verið afgreidd. Töf, vannýting réttinda og takmörkuð stjórnsýslugeta geta þó hamlað viðbragðinu. Þeir dempa aðeins hluta upphaflegs skells. Eldri grófar áætlanir nefndu um 10% af framleiðsluhreyfingu, en stærðin er ekki fasti: hún ræðst af landi, tímabili, skatt- og bótareglum og eðli skellsins. Líkingin við höggdeyfi er gagnleg—sveiflujafnarinn mýkir höggið án þess að fjarlægja það.

Barnaskattafsláttur

Bandaríski barnaskattaafslátturinn (e. Child Tax Credit) var tímabundið stækkaður fyrir skattárið 2021 með American Rescue Plan. Hámarksafsláttur varð 3.600 dalir fyrir barn yngra en sex ára og 3.000 dalir fyrir eldri hæf börn, en hluti áætlaðs afsláttar var greiddur mánaðarlega frá júlí til desember 2021. Aðgerðin jók ráðstöfunartekjur margra barnafjölskyldna og dró tímabundið úr barnfátækt, en mánaðarlegu fyrirframgreiðslurnar voru tímabundin lagabreyting, ekki varanlegur sjálfvirkur sveiflujafnari. Afslátturinn er heldur ekki það sama og almennar grunntekjur: réttur og fjárhæð ráðast af börnum, tekjum, skattreglum og gildandi lögum. Reglulegar greiðslur geta þó auðveldað heimilum að standa straum af mánaðarlegum útgjöldum.