30.7 Spurningin um hallalaus fjárlög

30.7 Spurningin um hallalaus fjárlög

Frá fjórða áratug 20. aldar hafa bandarískir þingmenn ítrekað lagt til að alríkið yrði að jafna tekjur og útgjöld árlega. Árið 1995 samþykkti fulltrúadeildin tillögu að stjórnarskrárbreytingu um hallalaus fjárlög, en hana vantaði eitt atkvæði upp á tilskilinn tveggja þriðju hluta meirihluta í öldungadeildinni. Til að breytingin tæki gildi hefðu tveir þriðju hlutar beggja deilda Bandaríkjaþings þurft að samþykkja hana og síðan þrír fjórðu hlutar fylkjanna að fullgilda hana. Tillagan varð því ekki hluti stjórnarskrárinnar.

Margir hagfræðingar telja kröfu um nákvæmlega hallalaus fjárlög á hverju ári hagsveiflumagnandi. Í samdrætti lækka skatttekjur sjálfkrafa en útgjöld til atvinnuleysisbóta og annarra tekjutengdra kerfa aukast; í uppsveiflu snýst hluti ferlisins við. Ef stjórnvöld yrðu að hækka skatta eða skera niður jafnharðan í samdrætti myndu þau veikja eftirspurn enn frekar. Ársregla gæti líka knúið fram þenslu þegar tekjur aukast tímabundið. Reglur sem miða við hagsveifluleiðrétta afkomu, útgjaldavöxt eða jafnvægi yfir lengra tímabil leyfa sjálfvirkum sveiflujöfnurum betur að starfa.

Samanburður við heimili sýnir ekki að hið opinbera þurfi að jafna bókhald hvers árs. Heimili taka lán til húsnæðis, náms eða annarra langtímaútgjalda, greiða skuldir niður síðar og safna eða ganga á sparnað yfir ævina. Fyrirtæki fjármagna einnig fjárfestingu yfir mörg ár. Ríkið er þó ekki einfaldlega stórt heimili: það innheimtir skatta, veitir sameiginlega þjónustu, hefur langan eða ótiltekinn líftíma og getur haft áhrif á heildareftirspurn. Þessar sérstöður afnema ekki fjárhagsleg takmörk. Þær sýna fremur að meta þarf skuldir miðað við tekjustofn, vexti, gjaldmiðil, eignir, framtíðarskuldbindingar og stöðu hagsveiflunnar.

Ekki er heldur sjálfgefið að fjárlög eigi að jafnast á hverju nokkurra ára tímabili. Lántaka getur fjármagnað innviði, menntun, rannsóknir eða aðrar fjárfestingar sem gagnast mörgum árgöngum og auka framtíðartekjur. Hún getur líka fjármagnað verkefni með litla arðsemi eða orðið dýr vegna rangrar framkvæmdar. Skuldahlutfall getur lækkað þrátt fyrir árlegan halla ef nafnvirði skulda vex hægar en nafnvirði VLF. Sjálfbærni ræðst nánar af frumjöfnuði, vaxtastigi miðað við hagvöxt, gjaldmiðli, gjalddögum, áhættu og trúverðugleika. Reynslan eftir síðari heimsstyrjöld sýnir möguleikann, ekki almenna heimild til ótakmarkaðs halla.

Þetta þýðir ekki að halli sé alltaf skynsamlegur. Mikil eftirspurnarörvun þegar hagkerfið er við framleiðslugetu getur aukið verðbólgu, þótt áhrifin ráðist einnig af framboði og peningastefnu. Lán geta runnið til illa valinna verkefna, aukið vaxtakostnað, þrengt að annarri útgjaldagetu eða gert ríkissjóð viðkvæman fyrir vaxta- og gengisskellum. Viðvarandi halli getur lækkað þjóðhagslegan sparnað og fjárfestingu við sumar aðstæður, en áhrifin eru ekki vélræn. Rétt viðbragð við skuldaráhættu er trúverðug stefna til lengri tíma, gott verkefnaval, gagnsæi og hagsveiflunæmar reglur fremur en ófrávíkjanlegt ársjafnvægi.