34.5 Ávinningur og kostnaður viðskiptastefnu

34.5 Ávinningur og kostnaður viðskiptastefnu

Alþjóðaviðskipti geta aukið heildarframleiðni og fjölgað valkostum neytenda með sérhæfingu, samkeppni og stærri mörkuðum. Sá heildarávinningur tryggir þó hvorki hærri laun allra né lægra verð á hverri vöru. Áhrif á laun ráðast meðal annars af atvinnugrein, færni, samningsstöðu og aðlögun vinnumarkaðar; áhrif á neytendur ráðast einnig af gæðum, öryggi, markaðsvaldi og gengisþróun. „Meðalmanneskjan“ er reiknað meðaltal sem getur falið mikinn mun milli fólks, fyrirtækja og byggðarlaga. Opinber stefna þarf því að meta dreifingu ávinnings og kostnaðar, stöðu starfsfólks í öðrum ríkjum, umhverfisáhrif, öryggi aðfangakeðja og möguleika nýrra atvinnugreina.

Algeng hagfræðileg ráðlegging er að varðveita þann heildarávinning sem viðskipti skapa en mæta skaðanum með markvissari úrræðum en almennri vernd. Hún er þó skilyrt. Endurmenntun, tekjutrygging, atvinnuleysisbætur, staðbundin uppbygging og flutningsstuðningur þurfa að ná til fólks í reynd, vera tímanleg og fjármögnuð. Ef slík úrræði eru ófullnægjandi getur pólitískt loforð um að bæta þeim sem tapa orðið innantómt. Sértækar viðskiptaráðstafanir geta jafnframt átt rétt á sér gagnvart skýrum öryggisáhættum, ytri umhverfisáhrifum eða sönnuðum óréttmætum viðskiptaháttum, en þá þarf að bera þær saman við beinni úrræði og setja þeim gagnsæ skilyrði og tímamörk.

Til að skýra grunnrökin skulum við hugsa okkur fyrirtækið Technotron sem þróar tækni sem eykur gæði og framleiðslu með minna vinnuafli og lægri kostnaði. Keppinautar geta tapað sölu, sagt upp fólki eða hætt rekstri. Algert bann við tækninni myndi vernda gömul störf tímabundið en svipta samfélagið framleiðniaukningu og betri vörum.

Eðlilegra er að beita samkeppniseftirliti, félagslegu öryggisneti, endurmenntun og stuðningi við nýsköpun, og huga sérstaklega að fólki og svæðum sem bera langvarandi kostnað. Söguleg umskipti frá kertum og steinolíu til rafmagns sýna bæði mikinn samfélagslegan ávinning og raunverulegt tap þeirra sem höfðu fjárfest í eldri tækni. Að kalla röskunina einfaldlega „nauðsynlegan kostnað“ leysir stjórnvöld ekki undan ábyrgð á sanngjarnri aðlögun.

Hugsum okkur næst að Technotron lækki kostnað með innflutningi í stað eigin uppfinningar. Líkingin við tækni er gagnleg að því leyti að báðar breytingar geta lækkað verð, aukið framleiðni og fært störf milli fyrirtækja. Aðstæðurnar eru þó ekki nákvæmlega þær sömu. Viðskipti tengja aðlögun við gengi, flutningskostnað, erlenda stefnu, vinnu- og umhverfisreglur, geopólitíska áhættu og gagnkvæman markaðsaðgang. Þau geta líka skapað útflutningsstörf og ódýrari aðföng fyrir innlend fyrirtæki. Líkingin réttlætir því ekki sjálfkrafa fríverslun né vernd; hún minnir á að meta bæði ávinning og aðlögunarkostnað með sömu kröfu um sannanir.

Sumt starfsfólk og sum fyrirtæki tapa vegna alþjóðaviðskipta, rétt eins og vegna nýrrar tækni, breyttrar eftirspurnar, stjórnunar, innlendrar samkeppni eða hagsveiflna. Orsökin skiptir þó máli fyrir val úrræða. Viðskiptaáföll geta verið samþjöppuð í einni grein eða einu byggðarlagi, orðið hraðari en ný störf myndast og þrýst niður launum fólks sem hefur sérhæfða reynslu eða litla möguleika á að flytja.

Á sama tíma geta útflutningsgreinar og fyrirtæki sem nota innflutt aðföng fjölgað störfum. Mat á viðskiptastefnu þarf því gögn um stærð, tímasetningu, staðsetningu og varanleika beggja áhrifa, ekki þá forsendu að öll markaðsröskun sé í grundvallaratriðum eins.

Hagfræðileg rök fyrir opnum viðskiptum byggjast ekki á því að kostnaðurinn sé enginn, heldur á samanburði raunhæfra kosta. Almennur tollur eða kvóti getur hækkað verð, kallað fram mótaðgerðir og verndað fleiri fyrirtæki en þau sem raunverulega þurfa aðlögun. Markviss tekjuvernd, menntun, samkeppnisstefna, umhverfisgjöld, öryggisbirgðir eða stuðningur við rannsóknir geta ráðist beinna að tilteknum vanda. En slík úrræði þurfa stjórnsýslugetu, fjármögnun og pólitískan stuðning. Góð stefna ber saman heildarkostnað, dreifingu, framkvæmd, áhættu og tímamörk allra valkosta í stað þess að gera annaðhvort fríverslun eða verndarstefnu að sjálfgefnu svari.