99 Einokun

Inngangur að einokun

Opin bómullarhnoðri á plöntu. — **Mynd 9.1.** Um miðja nítjándu öld höfðu Bandaríkin, einkum Suðurríkin, nær einokunarstöðu á framboði bómullar til Bretlands. Suðurríkin reyndu að breyta þessu efnahagslega forskoti í pólitísk áhrif og fá Breta til að viðurkenna Suðurríkjasambandið sem sjálfstætt ríki. (Mynd: byggt á „cotton!“ eftir ashley/Flickr, CC BY 2.0)

Inngangur að einokun

Tengjum við raunveruleikann

Þegar einokun mótar söguna

Mörg inngangsdæmi bókarinnar fjalla um samtímann. Hér er þess í stað litið til tveggja sögulegra dæma um áhrif einokunar eða nær einokunar. Vorið 1773 átti Austur-Indíafélagið í miklum fjárhagserfiðleikum. Fyrirtækið var þó talið svo mikilvægt að ekki mætti láta það falla. Breska þingið samþykkti telögin (Tea Act) til að styrkja stöðu þess. Lögin héldu skattinum á te óbreyttum og gerðu Austur-Indíafélagið að eina löglega birgi tes til bresku nýlendnanna í Norður-Ameríku. Í nóvember neituðu íbúar Boston að leyfa affermingu tesins og tóku undir kröfuna: „Enga skattlagningu án fulltrúa.“ Dagblöð, þar á meðal The Massachusetts Gazette, vöruðu aðkomuskip við og hótuðu að „Móhaukarnir“ myndu veita þeim óblíðar móttökur.

Árið 1860, í aðdraganda bandarísku borgarastyrjaldarinnar, var annar birgir með nær einokunarstöðu kominn í sögulega lykilstöðu: bómullariðnaður Bandaríkjanna. Suðurríkin framleiddu þá megnið af þeirri bómull sem Bretar fluttu inn. Þau hugðust segja sig úr Bandaríkjasambandinu og vonuðust til að bómullarháð Breta yrði til þess að Bretland viðurkenndi Suðurríkjasambandið formlega sem sjálfstætt ríki.

Þessi dæmi leiða að viðfangsefni kaflans: fyrirtæki sem ræður öllu eða nær öllu framboði vöru eða þjónustu, það er einokunarfyrirtæki. Hvernig hegðar slíkt fyrirtæki sér á markaði? Í hverju felst markaðsvald þess og hvaða afleiðingar getur það haft? Í lok kaflans verður aftur vikið að því hvernig einokunarstaða í te- og bómullarviðskiptum hafði áhrif á sögu Bandaríkjanna.

Fyrirtækjastjórnendur kunna að styðja samkeppni almennt, en fyrir eigið fyrirtæki er lítil samkeppni yfirleitt hagstæðari. Sá sem stefnir á ólympíugull vill væntanlega standa keppinautunum framar fremur en að mæta mörgum jafningjum. Sama gildir um fyrirtæki sem vill skila miklum hagnaði: það kýs fremur fáa og veika keppinauta en marga öfluga keppinauta sem sækjast eftir sömu viðskiptavinum. Í kaflanum um fullkomna samkeppni var fjallað um annan enda þessa litrófs. Hér er hin öfgin tekin fyrir: einokun.

Við fullkomna samkeppni hefur hvert fyrirtæki ekkert markaðsvald og tekur markaðsverðinu sem gefnu. Einokunarmarkaður hefur aftur á móti aðeins einn seljanda, sem framleiðir allt það magn sem boðið er fram á markaðnum og býr því yfir verulegu markaðsvaldi. Einokunarfyrirtækið getur þó ekki valið verð og sölumagn hvort í sínu lagi: eftirspurnarferillinn segir til um hversu mikið selst við hvert verð. Samkvæmt þröngri skilgreiningu er aðeins um einokun að ræða þegar eitt fyrirtæki þjónar öllum markaðnum. Í almennri umræðu, meðal annars í bandarískri samkeppnismálaumfjöllun, hefur hugtakið einnig verið notað um markaði þar sem eitt fyrirtæki hefur yfirgnæfandi markaðshlutdeild.

Hrein einokun er sjaldgæf, en dæmi um hana og náskylda markaðsskipan finnast í daglegu lífi. Í Bandaríkjunum má nefna póstþjónustu ríkisins. Rafveitur og sorphirða geta einnig haft einn þjónustuaðila á afmörkuðu svæði. Þá getur einkaleyfi veitt einu lyfjafyrirtæki tímabundið einkarétt á nýju lyfi sem á sér enga nána staðkvæmdarvöru.

Frá miðjum tíunda áratug tuttugustu aldar til ársins 2004 rak dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna samkeppnismál gegn Microsoft vegna þess að Internet Explorer fylgdi Windows sem sjálfgefinn vafri. Ráðuneytið taldi að yfirburðastaða Microsoft á stýrikerfamarkaði gerði þessa ókeypis dreifingu að ósanngjarnri samkeppni gagnvart vöfrum á borð við Netscape Navigator. Þar sem Windows var á langflestum einkatölvum dró sjálfgefin uppsetning Internet Explorer að mati ráðuneytisins úr hvata notenda til að prófa aðra vafra og torveldaði keppinautum að ná fótfestu. Árið 2013 var Windows enn á meira en 90% þeirra einkatölva sem mest seldust. Árið 2015 hafnaði bandarískur alríkisdómstóll hins vegar kröfu um að samkomulag Google við framleiðendur fartækja um sjálfgefna leitarvél bryti gegn samkeppnislögum.

Fyrst er fjallað um þær aðgangshindranir sem verja einokunarfyrirtæki gegn samkeppni, svo sem lagalegan einkarétt, tæknilegt forskot og markaðsaðstæður þar sem einn framleiðandi getur þjónað allri eftirspurn með lægri kostnaði en fleiri fyrirtæki. Síðan er sýnt hvernig einokunarfyrirtæki velur það framleiðslumagn sem hámarkar hagnað og finnur verðið sem eftirspurnin leyfir við það magn. Fyrirtækið þarf að taka mið af því hvort neytendur kaupi vöruna eða velji eitthvað annað, en það þarf ekki að bregðast við seljendum sömu vöru. Það er því ekki verðþegi eins og fyrirtæki við fullkomna samkeppni heldur nýtir markaðsvald sitt við ákvörðun magns og verðs.