15.2 Greining og flokkun geðraskana

15.2 Greining og flokkun geðraskana

Fyrsta skrefið í rannsóknum á geðröskunum er að greina vandlega og kerfisbundið mikilvæg merki og einkenni. Hvernig ganga fagmenn í geðheilbrigðismálum úr skugga um hvort innra ástand og hegðun einstaklings tákni raunverulega geðröskun? Að komast að réttri greiningu — það er að segja að bera kennsl á og merkja viðeigandi safn skilgreindra einkenna — er algjörlega nauðsynlegt. Þetta ferli gerir fagfólki kleift að nota sameiginlegt tungumál við aðra á sviðinu og aðstoðar við samskipti um röskunina við sjúklinginn, samstarfsmenn og almenning. Rétt greining er grundvallaratriði til að leiðbeina um viðeigandi og árangursríka meðferð. Af þessum ástæðum eru flokkunarkerfi sem skipuleggja geðraskanir á kerfisbundinn hátt nauðsynleg.

Greiningar- og tölfræðihandbók geðraskana (DSM)

Þó að fjöldi flokkunarkerfa hafi verið þróaður í gegnum tíðina, er það kerfi sem flestir geðheilbrigðisstarfsmenn í Bandaríkjunum nota Greiningar- og tölfræðihandbók geðraskana (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders eða DSM-5), gefin út af Bandarísku geðlæknasamtökunum (American Psychiatric Association, 2013). (Athugið að Bandarísku geðlæknasamtökin eru önnur samtök en Bandarísku sálfræðingasamtökin; bæði eru skammstöfuð APA.) Fyrsta útgáfa DSM, sem kom út árið 1952, flokkaði geðraskanir samkvæmt sniði sem þróað var af bandaríska hernum í síðari heimsstyrjöldinni (Clegg, 2012). Á árunum síðan hefur DSM gengið í gegnum fjölmargar endurskoðanir og útgáfur. Nýjasta útgáfan, sem kom út árið 2013, er DSM-5 (APA, 2013). DSM-5 inniheldur marga flokka raskana (t.d. kvíðaraskanir, þunglyndisraskanir og hugrofsraskanir). Hverri röskun er lýst í smáatriðum, þar á meðal yfirlit yfir röskunina (greiningareinkenni), sértæk einkenni sem krafist er fyrir greiningu (greiningarviðmið), upplýsingar um algengi (hvaða hlutfall þjóðarinnar er talið þjást af röskuninni) og áhættuþætti sem tengjast röskuninni. Mynd 15.4 sýnir lífstíðaralgengi — hlutfall fólks í þýði sem þróar með sér röskun á lífsleiðinni — ýmissa geðraskana meðal fullorðinna í Bandaríkjunum. Þessi gögn voru byggð á landsúrtaki 9.282 íbúa Bandaríkjanna (National Comorbidity Survey, 2007).

DSM-5 veitir einnig upplýsingar um fylgikvilla (comorbidity); það að tvær raskanir komi fram samtímis. Til dæmis nefnir DSM-5 að 41% fólks með áráttu- og þráhyggjuröskun (OCD) uppfylli einnig greiningarviðmið fyrir alvarlegt þunglyndi (Mynd 15.5). Vandamál tengd vímuefnanotkun eru mjög algengur fylgikvilli annarra geðsjúkdóma; 6 af hverjum 10 einstaklingum sem eru með vímuefnaröskun þjást einnig af annarri tegund geðsjúkdóms (National Institute on Drug Abuse [NIDA], 2007).

DSM hefur breyst töluvert á þeirri hálfu öld sem liðin er frá því hún var upphaflega gefin út. Fyrstu tvær útgáfur DSM skráðu til dæmis samkynhneigð sem röskun; hins vegar, árið 1973, kusu APA að fjarlægja hana úr handbókinni (Silverstein, 2009). Þó að DSM-III hafi ekki skráð samkynhneigð sem röskun, kynnti hún nýja greiningu, sjálfs-ósamrýmanlega samkynhneigð (ego-dystonic homosexuality), sem lagði áherslu á örvun af völdum sama kyns sem sjúklingurinn leit á sem truflun á æskilegum gagnkynhneigðum samböndum og olli einstaklingnum vanlíðan. Þessi nýja greining var af mörgum talin málamiðlun til að friða þá sem litu á samkynhneigð sem geðsjúkdóm. Aðrir fagmenn drógu í efa hversu viðeigandi það væri að hafa sérstaka greiningu sem lýsti inntaki vanlíðunar einstaklings. Árið 1986 var greiningin fjarlægð úr DSM-III-R (Herek, 2012). Auk þess, frá og með DSM-III árið 1980, hefur geðröskunum verið lýst í mun meiri smáatriðum og fjöldi greinanlegra ástanda hefur vaxið jafnt og þétt, sem og stærð handbókarinnar sjálfrar. DSM-I innihélt 106 greiningar og var 130 blaðsíður að heildarlengd, en DSM-III innihélt meira en 2 sinnum fleiri greiningar (265) og var næstum sjö sinnum stærri (886 blaðsíður) (Mayes & Horowitz, 2005). Þó að DSM-5 sé lengri en DSM-IV, inniheldur bindið aðeins 237 raskanir, sem er fækkun frá þeim 297 röskunum sem voru skráðar í DSM-IV. Nýjasta útgáfan, DSM-5, inniheldur endurskoðanir á skipulagi og nafngiftum flokka og á greiningarviðmiðum fyrir ýmsar raskanir (Regier, Kuhl, & Kupfer, 2012), um leið og lögð er áhersla á vandlega íhugun á mikilvægi kyns og menningarmunar í tjáningu ýmissa einkenna (Fisher, 2010).

Sumir telja að stofnun nýrra greininga gæti leitt til ofsjúkdómsvæðingar á mannlegu ástandi með því að breyta algengum mannlegum vandamálum í geðsjúkdóma (The Associated Press, 2013). Reyndar kyndir sú niðurstaða að næstum helmingur allra Bandaríkjamanna muni uppfylla viðmið fyrir DSM-röskun einhvern tíma á ævinni (Kessler o.fl., 2005) líklega undir mikla efasemdir af þessu tagi. DSM-5 er einnig gagnrýnd á þeim forsendum að greiningarviðmið hennar hafi verið losuð, og ógni þar með að „breyta núverandi greiningarverðbólgu okkar í greiningaróðaverðbólgu“ (Frances, 2012, mgr. 22). Til dæmis tilgreindi DSM-IV að einkenni alvarlegs þunglyndis mættu ekki vera rekjanleg til eðlilegrar sorgar (missis ástvinar). DSM-5 hefur hins vegar fjarlægt þessa sorgarútilokun, sem þýðir í raun að sorg og depurð eftir dauða ástvinar getur talist alvarleg þunglyndisröskun.

Alþjóðleg tölfræðiflokkun sjúkdóma (ICD)

Annað flokkunarkerfi, Alþjóðlega sjúkdómaflokkunin (ICD) , er einnig víða viðurkennt. ICD er gefið út af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) og var þróað í Evrópu stuttu eftir seinni heimsstyrjöldina og hefur, líkt og DSM, verið endurskoðað nokkrum sinnum. Flokkar geðraskana í bæði DSM og ICD eru svipaðir, sem og viðmið fyrir tilteknar raskanir; þó er nokkur munur þar á. Þótt ICD sé notað í klínískum tilgangi er þetta tæki einnig notað til að rannsaka almenna heilsu þýða og til að fylgjast með algengi sjúkdóma og annarra heilbrigðisvandamála á alþjóðavísu (WHO, 2013). ICD er nú í sinni 10. útgáfu (ICD-10); þó er nú unnið að því að þróa nýja útgáfu (ICD-11) sem mun, í tengslum við breytingarnar á DSM-5, hjálpa til við að samræma flokkunarkerfin tvö eins og mögulegt er (APA, 2013).

Rannsókn sem bar saman notkun þessara tveggja flokkunarkerfa leiddi í ljós að á heimsvísu er ICD oftar notað við klíníska greiningu, en DSM er meira metið til rannsókna (Mezzich, 2002). Flestar rannsóknarniðurstöður varðandi orsakir og meðferð geðraskana byggja á viðmiðum sem sett eru fram í DSM (Oltmanns & Castonguay, 2013). DSM inniheldur einnig skýrari greiningarviðmið, ásamt ítarlegum og gagnlegum skýringartexta (Regier o.fl., 2012). DSM er það flokkunarkerfi sem fagfólk í geðheilbrigðismálum í Bandaríkjunum kýs helst og þessi kafli byggir á hugmyndafræði DSM.

Samúðarfull sýn á geðraskanir

Þegar farið er yfir þessar raskanir skaltu hafa tvennt í huga. Í fyrsta lagi skaltu muna að geðraskanir tákna öfgar í innri upplifun og hegðun. Ef þér finnst, á meðan þú lest um þessar raskanir, að lýsingarnar eigi persónulega við þig, skaltu ekki hafa áhyggjur – þessi uppgötvun þýðir líklega ekkert annað en að þú hafir upplifað margvíslega reynslu og tilfinningar. Við upplifum öll tímabil depurðar, kvíða og þráhyggju varðandi ákveðnar hugsanir – tíma þegar við erum ekki alveg við sjálf. Þessi tímabil ætti ekki að telja vandamál nema meðfylgjandi hugsanir og hegðun verði öfgakennd og hafi truflandi áhrif á líf manns. Í öðru lagi skaltu skilja að fólk með geðraskanir er miklu meira en bara holdgervingur raskana sinna. Við notum ekki hugtök eins og geðklofasjúklingar, þunglyndissjúklingar eða fóbíusjúklingar vegna þess að þetta eru merkimiðar sem hlutgera fólk sem hefur þessa kvilla og ýta þannig undir hlutdrægar og niðrandi hugmyndir um það. Það er mikilvægt að muna að geðröskun er ekki það sem manneskja er; hún er eitthvað sem manneskja hefur – án þess að eiga sök á því sjálf. Líkt og á við um krabbamein eða sykursýki, þjást þeir sem eru með geðraskanir af lamandi og oft sársaukafullum kvillum sem þeir völdu sér ekki sjálfir. Þessir einstaklingar eiga skilið að komið sé fram við þá af samúð, skilningi og virðingu.