Samantekt

Samantekt

16.1 Geðheilbrigðismeðferð: Fortíð og nútíð

Einu sinni var talið að fólk með geðraskanir, eða þeir sem sýndu undarlega hegðun, væru andsetnir af illum öndum. Þetta fólk var þvingað til að taka þátt í særingum, var fangelsað eða tekið af lífi. Síðar voru geðveikrahæli byggð til að hýsa hina geðsjúku, en sjúklingarnir fengu litla sem enga meðferð og margar af þeim aðferðum sem notaðar voru voru grimmilegar. Philippe Pinel og Dorothea Dix beittu sér fyrir mannúðlegri meðferð á fólki með geðraskanir. Um miðjan sjöunda áratuginn fékk afstofnanavæðingin byr undir báða vængi og geðveikrahælum var lokað, sem gerði fólki með geðsjúkdóma kleift að snúa aftur heim og fá meðferð í sínu eigin samfélagi. Sumir fóru á heimili fjölskyldna sinna, en margir urðu heimilislausir vegna skorts á úrræðum og stuðningskerfum.

Í dag eru geðsjúkrahús rekin af ríkis- og sveitarfélögum í stað hæla, með áherslu á skammtímadvöl. Flestir sem glíma við geðsjúkdóma eru þó ekki lagðir inn á sjúkrahús. Einstaklingur sem finnur fyrir einkennum gæti rætt við heimilislækni, sem líklega myndi vísa honum til sérfræðings í meðferð. Einstaklingurinn getur fengið göngudeildarþjónustu frá ýmsum aðilum, þar á meðal sálfræðingum, geðlæknum, hjóna- og fjölskylduráðgjöfum, námsráðgjöfum, félagsráðgjöfum og prestum. Þessir meðferðartímar væru greiddir í gegnum tryggingar, opinbert fé eða með einkagreiðslum.

16.2 Tegundir meðferðar

Sálgreining (psychoanalysis) var þróuð af Sigmund Freud. Kenning Freuds er sú að sálræn vandamál einstaklings séu afleiðing bældra hvata eða áfalla í æsku. Markmið meðferðaraðilans er að hjálpa einstaklingnum að afhjúpa grafnar tilfinningar með því að nota tækni eins og frjáls hugrenningatengsl og draumagreiningu.

Leikmeðferð (play therapy) er sálaraflsmeðferðartækni sem oft er notuð með börnum. Hugmyndin er sú að börn leiki út vonir sínar, fantasíur og áföll með því að nota dúkkur, tuskudýr og sandkassafígúrur.

Í atferlismeðferð (behavior therapy) beitir meðferðaraðili lögmálum náms úr klassískri og virkri skilyrðingu til að hjálpa skjólstæðingum að breyta óæskilegri hegðun. Gagnskilyrðing (counterconditioning) er algeng meðferðartækni þar sem skjólstæðingur lærir nýtt viðbragð við áreiti sem áður hefur kallað fram óæskilega hegðun í gegnum klassíska skilyrðingu. Lögmálum virkrar skilyrðingar má beita til að hjálpa fólki að takast á við margs konar sálræn vandamál. Táknbúskapur (token economy) er dæmi um vinsæla tækni sem byggir á virkri skilyrðingu.

Hugræn meðferð (cognitive therapy) er tækni sem einblínir á hvernig hugsanir leiða til vanlíðunar. Hugmyndin að baki hugrænni meðferð er sú að hvernig þú hugsar ákvarðar hvernig þér líður og hvernig þú hegðar þér. Hugrænir meðferðaraðilar hjálpa skjólstæðingum að breyta óvirkum hugsunum til að draga úr vanlíðan. Hugræn atferlismeðferð (cognitive-behavioral therapy) kannar hvernig hugsanir okkar hafa áhrif á hegðun okkar. Hugræn atferlismeðferð miðar að því að breyta hugsanaskekkjum og sjálfsskaðandi hegðun.

Húmanísk meðferð (humanistic therapy) einblínir á að hjálpa fólki að ná möguleikum sínum. Eitt form húmanískrar meðferðar, þróað af Carl Rogers, er þekkt sem skjólstæðingsmiðuð meðferð (client-centered therapy) eða Rogerian meðferð. Skjólstæðingsmiðaðir meðferðaraðilar nota tækni virkrar hlustunar, skilyrðislauss jákvæðs viðmóts, heilinda og samkenndar til að hjálpa skjólstæðingum að verða sáttari við sjálfa sig.

Oft í samsetningu með sálfræðimeðferð er hægt að ávísa fólki líffræðilegum meðferðum eins og geðlyfjum og/eða öðrum læknisfræðilegum aðgerðum eins og raflostmeðferð.

16.3 Meðferðarform

Það eru til nokkur meðferðarform: einstaklingsmeðferð, hópmeðferð, parameðferð og fjölskyldumeðferð eru þau algengustu. Í einstaklingsmeðferð vinnur skjólstæðingur einn á einn með þjálfuðum meðferðaraðila. Í hópmeðferð hittast venjulega 5–10 manns með þjálfuðum hópmeðferðaraðila til að ræða sameiginlegt vandamál (t.d. skilnað, sorg, átröskun, vímuefnamisnotkun eða reiðistjórnun). Parameðferð felur í sér tvo einstaklinga í nánu sambandi sem eiga í erfiðleikum og eru að reyna að leysa þá. Parið getur verið að hittast, í sambúð, trúlofað eða gift. Meðferðaraðilinn hjálpar þeim að leysa vandamál sín ásamt því að innleiða aðferðir sem leiða til heilbrigðara og hamingjusamara sambands. Fjölskyldumeðferð er sérstakt form hópmeðferðar. Meðferðarhópurinn samanstendur af einni eða fleiri fjölskyldum. Markmið þessarar nálgunar er að efla vöxt hvers einstaks fjölskyldumeðlims og fjölskyldunnar í heild.

16.4 Vímuefnatengdar raskanir og fíkniraskanir: Sérstakt tilfelli

Fíkn er oft álitin langvinnur sjúkdómur sem endurtengir heilann. Þetta hjálpar til við að útskýra hvers vegna bakslagstíðni hefur tilhneigingu til að vera há, um 40%–60% (McLellan, Lewis, & O’Brien, & Kleber, 2000). Markmið meðferðar er að hjálpa fíkli að hætta þvingaðri vímuefnaleitandi hegðun. Meðferð felur venjulega í sér atferlismeðferð, sem getur farið fram einstaklingslega eða í hóp. Meðferð getur einnig falið í sér lyfjagjöf. Stundum er einstaklingur með fylgiraskanir (comorbid disorders), sem þýðir venjulega að hann hefur greiningu um vímuefnatengda röskun og aðra geðgreiningu, svo sem þunglyndi, geðhvarfasýki eða geðklofa. Besta meðferðin myndi taka á báðum vandamálunum samtímis.

16.5 Félagsmenningarlega líkanið og nýting meðferðar

Félagsmenningarlega sjónarhornið horfir á þig, hegðun þína og einkenni í samhengi við menningu þína og bakgrunn. Meðferðaraðilar sem nota þessa nálgun samþætta menningarlegar og trúarlegar skoðanir inn í meðferðarferlið. Rannsóknir hafa sýnt að þjóðernisminnihlutahópar eru ólíklegri til að nýta sér geðheilbrigðisþjónustu en hvítir millistéttar Bandaríkjamenn. Hindranir í vegi meðferðar eru meðal annars skortur á tryggingum, samgöngum og tíma; menningarleg viðhorf um að geðsjúkdómar séu smánarblettur; ótti við meðferð; og tungumálaörðugleikar. Stuðningur við geðheilbrigðismeðferð felur í sér að tala og hlusta opinskátt um geðheilbrigði, forðast ályktanir, vera meðvitaður um tungumálanotkun og hvetja aðra til að leita sér hjálpar þegar þörf krefur.