12.2 Marxíska lausnin

12.2 Marxíska lausnin

Námsmarkmið

Að loknum þessum kafla ættir þú að geta:

• Útskýra díalektíska aðferð.
• Bera saman skilning Hegels og Marx á díalektík.
• Rekja stig öreigabyltingar Marx.
• Lýsa því hvernig maóismi endurskilgreindi marxisma sem andheimsvaldasinnaða byltingu.

Díalektísk aðferð Hegels

Hegel hélt því fram að sagan sjálf væri hreyfing sem yrði til í samspili tesu, eða upphaflegs ástands, og afls sem ynni gegn því ástandi, antitesu. Úr samspilinu yrði til nýtt og æðra ástand, syntesa. Þessari díalektík má líkja við námsmat: út frá upphaflegum einkunnum, tesunni, íhugar nemandi frammistöðu sína og tekst á við veikleika sína, antitesuna, og öðlast þannig að lokum betri skilning á námsefninu, syntesuna.

Hegel hélt því fram að á ýmsum skeiðum sögunnar horfðist hinn algildi andi — sem má skilja á marga vegu, meðal annars sem Guð eða sameiginlega vitund mannkyns — í augu við eigið eðli og færðist á æðra stig. Hegel taldi þetta birtast skýrast í ævi Jesú og tilurð kristninnar. Hann lýsir Jesú sem skynsömum heimspekingi sem íhugar gyðingdóminn og tekst á við hann; antitesa ögrar tesu. Upprisa Jesú eftir krossfestinguna táknar vaknaða vitund, bæði hjá Jesú sjálfum og mannkyninu. Innan þessa ramma er litið á tilurð kristninnar í kjölfar upprisunnar sem syntesuna, hið æðra stig (Dale 2006).

Díalektísk efnishyggja Marx og öreigabyltingin

Marx setti fram ítarlega lýsingu á því hvernig öreigabyltingin myndi eiga sér stað. Hann taldi umframvirði vera mótsagnakennt afl innan kapítalismans. Umframvirði var sá hagnaður sem kapítalistarnir fengu umfram laun verkafólksins. Hagnaðurinn efldi fjárhagslegan styrk kapítalistanna og veitti þeim þar með meira vald yfir verkafólki og aukna getu til að arðræna það. Marx leit á umframvirðið sem lykilþátt í „efnahagslegu hreyfilögmáli nútímasamfélagsins“ sem myndi óhjákvæmilega leiða til byltingar (Marx [1954] 1999).

Þótt verkafólk keppti innbyrðis um störf taldi Marx að átök þess við atvinnurekendur myndu sameina það. Eftir því sem kapítalisminn þróaðist myndi verkafólkið mynda öreigastétt, sem stofnaði síðan verkalýðsfélög og stjórnmálaflokka til að gæta hagsmuna sinna. Þegar byltingunni miðaði áfram myndu staðföstustu félagar stjórnmálaflokka verkalýðsins, þeir sem hefðu skýrastan skilning á hreyfingunni, stofna kommúnistaflokkinn. Undir forystu kommúnista myndi öreigastéttin síðan „svipta borgarastéttina smám saman öllu auðmagni [og] safna öllum framleiðslutækjum í hendur ríkisins“ (Marx og Engels [1969] 2000, 2. kafli). Kommúnistaflokkurinn þyrfti að stjórna samfélaginu í formi „alræðis öreiganna“ og gera umbætur sem leiddu til stéttlauss samfélags.

Þessi þróun átti sér vissulega stað, en í Rússlandi en ekki á Englandi eins og Marx hafði spáð. Hann hafði búist við því að byltingin hæfist á Englandi, þar sem það var iðnvæddasta samfélagið, og breiddist síðan til annarra ríkja eftir því sem kapítalísk hagkerfi þeirra næðu sama þróunarstigi. Sú staðreynd að atburðir þróuðust þvert á spár Marx varð til þess að marxistar og aðrir efuðust um áreiðanleika díalektískrar efnishyggju hans. Efinn jókst þegar í ljós kom að rússneski kommúnistaflokkurinn bar ábyrgð á dauða milljóna bænda og andófsfólks og að sumir flokkar og verkalýðsfélög verkafólks snerust til fasisma í stað kommúnisma. Frá upphafi og fram á miðja 20. öld fóru andstæðingar kapítalismans að efast um að rétttrúnaðar-marxismi gæti gert hugsjónina um stjórn verkalýðsins að veruleika.

Byltingarhreyfingar 20. aldar

Á fyrstu tveimur áratugum 20. aldar gengu byltingar yfir heiminn. Þvert á spá Marx urðu þær ekki í iðnvæddustu ríkjunum. Þess í stað féllu Tyrkjaveldi, Rússneska keisaradæmið og Kínaveldi fyrir bandalögum ólíkra hópa. Þar á meðal voru talsmenn fulltrúastjórnar sem aðhylltust heimspeki upplýsingarinnar, sósíalistar og kommúnistar sem hrintu eigin gerðum marxisma í framkvæmd og fylkingar innan hersins sem vildu efla ríki sín með nútímavæðingu.

Heimsvaldastefna Leníns

Árið 1917 gaf rússneski byltingarleiðtoginn og marxíski kenningasmiðurinn Vladimír Lenín (1870–1924) út bækling þar sem hann reyndi að skýra hvers vegna kommúnistabyltingar ættu sér ekki stað í þróuðustu iðnvæddu kapítalísku hagkerfunum. Lenín taldi að kapítalisminn hefði umbreyst í heimsvaldastefnu. Í stað þess að halda áfram að kreista hagnað út úr eigin verkalýð heima fyrir hefðu stór einokunarfyrirtæki einstakra ríkja öðlast aðgang að ódýru hráefni og vinnuafli ásamt nýjum mörkuðum í Afríku, Asíu og Suður-Ameríku. Lenín hélt því fram að kommúnistabyltingar myndu verða í þessum undirokuðu ríkjum en ekki þeim iðnvæddustu (Lenín [1963] 2005).

Endurskilgreining Maós

Ósigur hins áður volduga Kínaveldis fyrir innrásum heimsvaldasinna á 19. öld og framan af þeirri 20. og niðurlægingin sem fylgdi áttu stóran þátt í kínversku byltingunni árið 1911. Þegar heimsvaldasinnað Japan lagði undir sig norðurhluta Kína varð til stopult hernaðarbandalag milli kínverskra lýðræðissinnaðra umbótamanna og kínverska kommúnistaflokksins undir forystu Maós Zedong (1893–1976). Bandalagið leystist að lokum upp í borgarastyrjöld. Maó tileinkaði sér hugmyndir Leníns og forvera hans um heimsvaldastefnu og endurskilgreindi marxísku byltinguna. Heimsvaldasinnuð ríki gegndu hlutverki kapítalista en þau hálflénsku ríki, nýlendur og hálfnýlendur sem þau undirokuðu gegndu hlutverki öreigastéttarinnar. Maó hélt því fram að kínverska byltingin væri hluti af hnattrænni byltingu gegn kapítalisma, þar sem undirokuð ríki brytust undan hlekkjum heimsvaldastefnunnar og gerðu sýn Marx að veruleika (Maó [1966] 2004).

Endurskilgreining Maós á marxísku byltingunni hafði djúpstæð áhrif á gang sögunnar. Andheimsvaldasinnaðir sósíalistahópar í Afríku, Asíu og Suður-Ameríku hjálpuðu ríkjum sínum að öðlast sjálfstæði. Þeir ruddu oft úr vegi öðrum þjóðernissinnuðum hreyfingum sem studdu byltingu og tókst um tíma að koma á fót víðfeðmu neti smárra sósíalískra ríkja. Þar sem verkafólk í iðnvæddum ríkjum hefur ekki tekið kommúnisma opnum örmum líta marxistar nú að miklu leyti á baráttu sína sem baráttu gegn þeim nútímaríkjum sem þeir telja heimsvaldasinnuð.

Ólíkt Rússlandi og iðnvæddum ríkjum skorti Kína skipulagða verkalýðsstétt sem gæti veitt kommúnistaflokknum þann fjölda og efnislega stuðning sem þurfti til að hefja byltingu. Maó beindi því málflutningi sínum ekki aðeins að eiginlegri öreigastétt heldur einnig að bændastéttinni. Hann skilgreindi annars konar stéttabaráttu, milli bænda og landeigendastéttarinnar. „Miskunnarlaust efnahagslegt arðrán og pólitísk kúgun landeigendastéttarinnar á bændum neyddi þá til fjölmargra uppreisna gegn yfirráðum hennar,“ sagði Maó í Litla rauða kverinu, úrvali tilvitnana í hann sem kom fyrst út árið 1964 og eindregið var hvatt til að allir ættu og kynntu sér (Maó [1966] 2000, 2. kafli). Maó víkkaði byltingarstéttina enn frekar og tók menntamannastéttina og smáborgarastéttina með, en síðara hugtakið nær til fólks sem stýrir smáum viðskipta- eða atvinnurekstri. Hann hvatti alla þessa hópa til að ganga til liðs við bændur og öreigastétt og verða „bjargvættir fólksins“ með því að hrekja japanska heimsvaldasinna á brott og koma á nýju lýðræði á marxískum grunni. Maó taldi jafnvel þá borgarastéttarmenn sem aðhylltust sterka þjóðernisstefnu og andheimsvaldastefnu til byltingarstéttarinnar: „Þar sem kínverska þjóðernissinnaða borgarastéttin er borgarastétt í nýlendu eða hálfnýlendu og er kúguð af heimsvaldastefnu býr hún enn yfir tilteknum byltingareiginleikum“ (Maó [1966] 2004, § 5).

Endurskilgreining Maós á öreigastéttinni veitti marxískum hreyfingum mun meira svigrúm til að velja stuðningsmenn og skilgreina óvini sína. Líkt og endurskoðun hans á marxísku byltingunni gerði þessi breyting marxismanum kleift að breiðast út í minna iðnvæddum heimshlutum.

Menningarbyltingin og enduruppeldi

Maó lýsti umbreytingu Kína úr konungsríki með lénsskipulagi í fulltrúalýðræði og þaðan í marxískt lýðræði sem röð menningarbyltinga. Þrátt fyrir víðtæka skilgreiningu sína á byltingaraflinu lagði hann mikla áherslu á forræði öreigastéttarinnar og kommúnistaflokksins. Þegar Maó fjallaði um hið nýja lýðræði útskýrði hann: „Aðeins menning og hugmyndafræði öreigastéttarinnar, hugmyndafræði kommúnismans, en ekki menning og hugmyndafræði neinnar annarrar stéttar, geta leitt þessa menningu“ (Maó [1966] 2004, § 12). Maó hafði virkjað stuðning margra hópa til að ná völdum í Kína. Þegar búið var að hrekja heimsvaldasinnað Japan frá norðurhluta landsins þurfti hann leið til að viðhalda forræði kommúnistaflokksins og yfirráðum kommúnista.

Maó fann slíka leið í aðferð sem hann kallaði sjálfsgagnrýni. Hann varaði flokkinn við að verða værukær eftir að árangur næðist. Hugir félaganna söfnuðu ryki, útskýrði Maó, og rykið þyrfti að skola af þeim öðru hvoru. Með reglulegri sjálfsgagnrýni gæti flokkurinn forðast mistök og brugðist hratt og skilvirkt við áföllum. Dýpri hvati að baki sjálfsgagnrýninni var þó löngun kommúnistaflokksins til að koma á og viðhalda yfirráðum yfir nýja samfélaginu.

Í orði kveðnu átti sjálfsgagnrýni að felast í því að hópar félaga sætu saman, ræddu hugmyndir sínar, gerðu grein fyrir athöfnum sínum og hjálpuðu hver öðrum að bæta sig. Maó lýsti því hvernig hún ætti að fara fram: „Ef við höfum galla óttumst við ekki að bent sé á þá og þeir gagnrýndir, því við þjónum fólkinu. Hver sem er má benda á galla okkar. Hafi hann rétt fyrir sér leiðréttum við þá. Ef tillaga hans gagnast fólkinu hrindum við henni í framkvæmd“ (Maó [1966] 2000, 27. kafli).

Í reynd breyttust sjálfsgagnrýnisfundir þegar á fjórða áratug 20. aldar úr litlum hópum sem skömmuðu einstaklinga í opinberar samkomur þar sem „stéttaóvinir“ voru fordæmdir, niðurlægðir og barðir, oft af fólki sem stóð þeim nærri, svo sem ættingjum, nemendum eða vinum. Maó taldi þessar aðferðir raunar nauðsynlegar byltingarhreyfingunni: „Vel agaður flokkur, vopnaður kenningum marxisma-lenínisma, sem beitir sjálfsgagnrýni og tengist fjölda fólksins; her undir forystu slíks flokks; sameinuð fylking allra byltingarstétta og byltingarhópa undir forystu slíks flokks — þetta eru þrjú helstu vopnin sem við höfum notað til að sigra óvininn“ (Maó [1966] 2000, 1. kafli). Tilraunir Maós til enduruppeldis þjóðarinnar náðu hámarki í menningarbyltingunni (1966–1977), þegar múgar og vopnaðar sveitir myrtu frá hundruðum þúsunda upp í milljónir borgara sem taldir voru stéttaóvinir.

Sjálfsgagnrýni í Kína leiddi í reynd til grimmdar og kúgunar, en sú hugmynd að samskipti og sjálfsskoðun geti verið tæki til frelsunar hefur haldið áfram að þróast.