12.4 Frankfurt-skólinn
12.4 Frankfurtskólinn
Námsmarkmið
Í lok þessa kafla átt þú að geta:
Það sem við köllum gagnrýna kenningu varð til í verkum hóps þýskra marxískra heimspekinga og félagslegra kenningasmiða við Félagsrannsóknastofnun Goethe-háskólans í Frankfurt í Þýskalandi snemma á 20. öld. Hópurinn varð þekktur sem Frankfurtskólinn. Kenningin spratt upp í róstusömu stjórnmálaumhverfi sósíalísku byltinganna í upphafi 20. aldar og við uppgang Nasistaflokksins í Þýskalandi.
Eftir fyrri heimsstyrjöldina steypti sósíalíska nóvemberbyltingin 1918–1919 ríkjandi konungsveldi í Þýskalandi af stóli. Við tók þingræði sem síðar var kallað Weimar-lýðveldið. Felix Weil (1898–1975), sem síðar lagði fjárhagslegan grunn að því sem varð Frankfurtskólinn, tók virkan þátt í byltingunni og sat í ráði verkamanna og hermanna í Frankfurt. Weil var sonur auðugs athafnamanns. Reynsla hans af fyrri heimsstyrjöldinni og kynni af öðrum sósíalistum færðu hann til vinstri og hann skipaði sér í sveit með heimspekingum, listamönnum og öðrum vinstrisinnuðum menntamönnum. Árið 1923 átti Weil þátt í að koma á fót svonefndri „marxískri námsviku“, samkomu vinstrisinnaðra hugsuða sem margir tengdust síðar Félagsrannsóknastofnuninni. Stofnunin var sett á laggirnar árið 1924, en það var undir stjórn Max Horkheimer, sem tók við forstöðunni árið 1930, sem hún fór að beina sjónum að hagnýtum viðbrögðum við félagslegri kúgun (Horkheimer [1972] 1992).
Árið 1933, þegar nasistastjórnin komst til valda, flutti stofnunin frá Frankfurt til Genfar í Sviss (Löwenthal 1981). Frá Genf flutti hún til New York og varð hluti af Columbia-háskóla. Á þessum árum öðlaðist Frankfurtskólinn athygli og virðingu og rannsóknaraðferðir hans hlutu viðurkenningu annarra fræðimanna. Eftir lok síðari heimsstyrjaldar sneru sumir menntamenn skólans aftur til Vestur-Þýskalands en aðrir urðu eftir í Bandaríkjunum. Stofnunin flutti að fullu aftur til Frankfurt á sjötta áratugnum (Held 1980).
Mótun gagnrýninnar kenningar
Þótt Frankfurtskólinn setti ekki fram eina samræmda afstöðu var eitt helsta einkenni gagnrýninnar kenningar hans viðleitnin til að frelsa mannkynið undan þeim fjölmörgu öflum sem talin voru fjötra það. Max Horkheimer (1895–1973) hélt því fram að trúverðug gagnrýnin kenning yrði að sinna nokkrum verkefnum: skýra mein samfélagsins, benda á leiðir til breytinga, leggja fram viðmiðaramma fyrir gagnrýni og setja fram skynsamleg markmið (Horkheimer [1972] 1992). Frankfurtskólinn vildi ekki aðeins frelsa fólk undan kúgandi menningarlegum, efnahagslegum og pólitískum formgerðum, heldur einnig leysa heimspekikenningar úr fjötrum kúgandi hugmyndafræði. Fulltrúar skólans gagnrýndu hugsun upplýsingarinnar, endurskoðuðu lykilhugtök marxisma og lögðu til nýjar leiðir til að koma á samfélagsbreytingum.
Gagnrýni á þekkingarhugtak upplýsingarinnar
Frankfurtskólinn gagnrýndi þá hugmynd upplýsingarinnar að sönn þekking væri hugtaksbundin og þar með aðskilin frá heiminum. Skólinn sótti í aðrar greinar heimspekinnar sem höfðu orðið til á meginlandi Evrópu á 19. og 20. öld, einkum fyrirbærafræði og túlkunarfræði. Áherslan var lögð á hvernig samhengi reynslu okkar af fyrirbæri eða athugunar okkar á hlut getur breytt túlkun okkar á merkingu hans. Frankfurtskólinn hafnaði þeirri trú upplýsingarinnar að skynsemin gæti afhjúpað leyndardóma alheimsins. Að mati þessara hugsuða fólst þekking ekki í algildum „staðreyndum“, heldur í vitund um þær formgerðir félagsheimsins sem móta það sem við teljum staðreyndir (Corradetti 2021).
Mörg heimspekikerfi snerust um óhlutbundnar hugmyndir sem urðu útbreiddar á tímum upplýsingarinnar. Gagnrýnin kenning Frankfurtskólans reyndi hins vegar að fást við heiminn eins og hann var, en ekki eins og heimspekilegir rammar lýstu honum. Kenningasmiðir skólans héldu því fram að heimspekilegar hugmyndir væru ekki óhlutbundin hugtök. Hugmyndirnar sem móta heiminn eins og við lifum í honum verða þvert á móti til fyrir áhrif félagslegra, pólitískra, menningarlegra og trúarlegra afla og snerta því lifaðan veruleika. Að svo miklu leyti sem þessi öfl eru kúgandi eru viðteknar skoðanir eða sú þekking sem þau skapa það einnig. Tilgangur sannrar þekkingar er því að sýna okkur hvernig frelsa megi félagsheiminn undan jaðarsetjandi og kúgandi hugtökum (Corradetti 2021).
Höfnun Horkheimers á forgangi skynseminnar
Upplýsingin hafði komið á stigveldi milli heimspeki — og þar með skynsemi — og vísinda. Kant hafði gert skynsemina sjálfa að lykli bæði að skilningi á vísindum og að því að fella vísindalegar uppgötvanir inn í heildarramma þekkingarinnar. Samkvæmt sjónarmiði Kants byggðist rétt heimspekileg íhugun á skynseminni. Horkheimer hafnaði þessum forgangi skynseminnar. Hann hélt því fram að samhengi mótaði og ákvarðaði viðföng vísindalegrar íhugunar (Horkheimer [1972] 1992). Horkheimer og aðrir gagnrýndu Kant og heimspeki upplýsingarinnar fyrir að vera óhlutbundin og úr tengslum við veruleikann eða, í versta falli, fyrir að greiða götu þeirrar kúgunar sem átti sér stað eftir daga Kants. Frankfurtskólinn lagði þess í stað áherslu á hvernig beita mætti heimspeki til að hafa raunveruleg áhrif á heiminn.
Rof Benjamins á ríkjandi skipan
Segja má að sameiginlegur kjarni hinna fjölbreyttu hugmynda Frankfurtskólans hafi verið það sem þýsk-gyðinglegi heimspekingurinn Walter Benjamin (1892–1940) kallaði „hið messíaníska“. Með því átti hann við rof á ríkjandi skipan sem verður að lokum að margvíslegum viðbrögðum við kúgun í samfélaginu (Horkheimer [1972] 1992). Í guðfræði gyðinga og gyðing-kristinni guðfræði er spáð fyrir um messíasarlegan frelsara sem muni að lokum færa óstöðugum heimi frið. Benjamin aðlagaði hugtakið þannig að það táknaði hugmyndalega andstöðu við forræðiskerfi, það er valdakerfi ríkjandi skipanar. Andstaðan er hvorki hluti af línulegri sögu né leiðir af henni, heldur rýfur hana. Benjamin leit á kerfi á borð við kapítalisma sem línulegar brautir sögunnar sem messíaníska hvötin rýfur. Við rofið birtist veruleiki sem leiðir ekki af fortíðinni inn í nútíðina heldur er ávallt til staðar. Benjamin taldi að slíkt rof á línulegum tíma ryfi valdakerfi með því að skapa stéttlaust andartak (Khatib 2013).
Eitt dæmi um hugmynd Benjamins um hið messíaníska væri að afnema félagslega smíðað stigveldi kynþátta. Slíkt rof myndi væntanlega leiða til samfélags án þeirrar lagskiptingar sem tengist hugmyndum um kynþætti. Vandinn er sá að messíanísk andartök í mannlegum samfélögum virðast ekki vara. Þegar ein ríkjandi skipan, til dæmis kynþáttur, er tekin í sundur með messíanískum hætti verður önnur smíð til og tekur að lokum stöðu hinnar fyrri, til dæmis stétt.
Endurskoðun marxískrar díalektíkur
Frankfurtskólinn breytti díalektísku aðferðinni til að bregðast við því sem fulltrúar hans töldu vera annmarka á þeirri trú Marx að þróun heimsins frá kapítalisma til sósíalisma væri óhjákvæmileg. Nú er ljóst að sósíalísk framtíð hefur enn ekki orðið óhjákvæmilegur endapunktur allra kapítalískra samfélaga. Í höndum kenningasmiða Frankfurtskólans varð díalektíska aðferðin ekki spá um framtíð mannkyns, heldur jarðbundinn skilningur á því hve tilviljunarkenndar félagslegar aðstæður hvers tímabils eru (Horkheimer [1972] 1992). Af þessum skilningi leiddi að það sem koma skal verður að móta með markvissum athöfnum í veruleikanum, ekki aðeins með fræðilegri íhugun. Margir hugsuðir Frankfurtskólans nýttu þætti marxískrar heimspeki en töldu samfélagsumbreytingu ekki óhjákvæmilega; vinna yrði að henni af meðvitaðri viðleitni.
Kenning Jürgens Habermas um samskipti
Þýski félagsfræðingurinn og heimspekingurinn Jürgen Habermas (f. 1929) er afkastamesti hugsuðurinn sem tengist Frankfurtskólanum og hefur fjallað um fjölmarga þætti félagslífsins (Bronner 2011). Árið 1964 tók Habermas við af Max Horkheimer sem prófessor í félagsfræði og heimspeki við Félagsrannsóknastofnunina.
Lýðræðislegur réttur til tjáningarfrelsis er meðal þess sem mörg samfélög meta mikils og Habermas barðist fyrir þessum rétti. Að hans mati nægir þó ekki til að frelsa samfélag að fólk segi einfaldlega það sem því býr í brjósti. Fólk verður að tjá sig á opinberum vettvangi þar sem aðrir geta vefengt hugmyndir þess og þar sem það getur rökrætt frjálst og skerpt þannig hugsun sína. Habermas taldi að slík opin umræða gæti mótað og umbreytt stjórnmálakerfum. Hann kallaði þessa tegund áhrifa í krafti samræðu samskipti.
Samskipti í skilningi Habermas grundvallast á tungumálinu. Í þessari kenningu er tungumálið ekki talið óbreytanlegt kerfi sem leiði ávallt til tiltekinna niðurstaðna, heldur uppgötvunarferli sem virkar best þegar þær hugmyndir sem við metum mest eru teknar til strangrar skoðunar. Tungumálið verður það ferli sem fólk notar til að skapa þau viðmið sem því þykja mikilvægust og ná samkomulagi um þau (Bronner 2011).
Habermas taldi að samskipti ættu sér stað í almannarýminu. Almannarými vísar bæði til þeirra staða þar sem fólk ræðir málefni líðandi stundar og til sameiginlegs hugtakarýmis þátttakenda í slíkum umræðum. Það er rými utan stjórnmála ríkis og þjóðar þar sem unnt er að sannfæra fólk um að taka þátt í einhvers konar pólitískum aðgerðum (Asen 1999). Habermas ber almannarýmið saman við einkarýmið, þar sem þau ferli sem viðhalda samfélaginu eiga sér stað, svo sem í stofnunum og fyrirtækjum sem bera ábyrgð á vöruframleiðslu í hagkerfinu (Habermas 1989, 30).
Samfélagsmiðlar og kaffihús eru dæmi um almannarými nútímans. Rapp, sem þáttur í hipphoppi, er annars konar almannarými. Rapparinn Chuck D úr Public Enemy sagði frægt að rapp væri „CNN“ svartra Bandaríkjamanna. Samkvæmt kenningunni um almannarými eru bestu stjórnvöldin þau sem gefa gaum að samskiptunum sem þar eiga sér stað (Benhabib 1992).
Gagnrýnin uppeldisfræði Paulos Freire
Brasilíski heimspekingurinn Paulo Freire (1921–1997) sótti innblástur til hugsuða Frankfurtskólans og lagði mikilvægt framlag til þeirrar hugmyndastefnu sem nefnist gagnrýnin uppeldisfræði. Freire hélt því fram að sú menntun sem fólki í samfélögum eftir lok nýlendustjórnar stæði til boða nægði ekki til frelsunar. Að hans mati þyrfti menntun að taka í sundur þær leiðir sem móta skipulag og miðlun þekkingarsköpunar í nýlendusamfélagi. Líkt og í kenningu Habermas um samskipti taldi Freire að raunveruleg samskipti milli kennara og nemanda væru forsenda sannrar menntunar. Sönn menntun felur í sér að spyrja „hvers vegna“ um grunnþætti samfélagsins. Slík ögrun við forsendur fær nemandann til að íhuga hvort þessir grunnþættir séu í raun til góðs eða séu aðeins taldir eðlilegir og sjálfsagðir af því að hlutirnir hafi „alltaf“ verið svona. Að mati Freire er manneskjan því aðeins fyllilega mannleg að hún lifi lífi frjálsrar, gagnrýninnar ígrundunar sem leiðir til frelsunar (Freire [2000] 2012). Með öðrum orðum hugsa frelsað fólk ekki aðeins sjálfstætt, heldur dregur það líka í efa sjálfar þær hugsanavenjur sem samfélagið ætlast til að það fylgi.