Samantekt

Samantekt

12.1 Samfélagskenningar upplýsingarinnar

Hugsuðir upplýsingarinnar héldu því fram að mannleg skynsemi, ásamt reynslubundnum rannsóknum á efnisheiminum, leiddi til framfara: framgangs vísinda og bættra lífsskilyrða mannkyns. Kant taldi að skynsemin ein gæti leitt fólk að siðferðisreglum. Með slíkri beitingu skynseminnar færðist mannkynið í átt að siðferðilegu samfélagi þar sem hver einstaklingur gæti notið sem mests frelsis. Einstaklingar gætu þó ekki mótað slíkar siðferðisreglur einir síns liðs; heil samfélög þyrftu að vinna að því kynslóð fram af kynslóð. Comte lagði til að komið yrði á fót vísindagrein um samfélagið sem hann nefndi félagsfræði. Hann taldi að rannsaka mætti samfélagið með reynslubundnum hætti, líkt og lífveru í náttúrunni. Þannig mætti takast á við félagsleg vandamál og stuðla að framförum mannkyns.

12.2 Marxíska lausnin

Ólíkt samfélagskenningasmiðum upplýsingarinnar miðuðu marxískir kenningasmiðir ekki að því að leysa þau félagslegu vandamál sem spruttu af iðnvæðingu og þéttbýlismyndun. Þeir stefndu þess í stað að því að afnema efnahagskerfið sem þeir töldu valda vandanum: kapítalismann. Marx setti fram díalektíska efnishyggju sem valkost við díalektík Hegels. Hann taldi mótsagnir í efnislegum fyrirbærum raunheimsins knýja breytingar áfram. Að mati Marx myndu firring og árekstur efnahagslegra hagsmuna borgarastéttarinnar, kapítalista, og öreiganna, verkafólks, mynda þá mótsögn sem felldi kapítalismann og leiddi af sér stéttlaust samfélag.

12.3 Gagnrýni meginlandsheimspekinnar á kenningar upplýsingarinnar

Í umfjöllun um túlkunarfræði, rannsókn merkingar eins og hún verður til við túlkun ritaðra texta, var áfram lögð áhersla á samhengi. Þar var fjallað um söguleika, það er þá hugmynd að merking sé ekki til áður en texti er lesinn, til dæmis fullmótuð í huga höfundar. Hún tengist bæði tilurð textans og varðveislu hans og verður til af hvoru tveggja. Merking getur því verið margþætt. Ricoeur gekk svo langt að halda því fram að textinn segði ekkert í sjálfum sér. Hann tjáir þá merkingu sem við sem túlkendur sköpum. Möguleikar túlkunarinnar eru því endalausir.

12.4 Frankfurtskólinn

Þótt gagnrýnin kenning rúmi mörg sjónarhorn er uppruni nálgunarinnar rakinn til Frankfurt í Þýskalandi árið 1923. Hugsuðir Frankfurtskólans áttu ýmislegt sameiginlegt og flestir tóku upp kenningarþætti úr heimspeki Karls Marx. Þeir vildu byggja á ákalli Marx um að frelsa fólk undan kúgandi efnahagslegum og menningarlegum öflum. Max Horkheimer benti á að trúverðug gagnrýnin kenning yrði að skýra mein samfélagsins, greina leiðir til breytinga, leggja fram viðmið fyrir gagnrýni og setja skynsamleg markmið.

Gagnrýninni kenningu var ekki síður mikilvægt að frelsa heimspekina sjálfa undan þeim mörkum sem helstu hugsuðir upplýsingarinnar voru taldir hafa sett henni. Gagnrýnin kenning felldi forgang skynseminnar af stalli og viðurkenndi þess í stað gagnkvæmt mikilvægi samhengis og skynsemi. Kjarnahugtak Hegels um díalektíska hreyfingu var einnig endurskoðað: það varð ekki lengur óhjákvæmileg spá um fyrirframákveðna atburði heldur tæki til að öðlast innsýn í tiltekið sögulegt samhengi. Hugmynd Habermas um samskipti sýnir hvernig gagnrýnin kenning hefur lagt meiri áherslu á samhengi en hlutlæga rökhugsun við leit að merkingu.

12.5 Póstmódernismi

Frá sjónarhóli póstmódernismans er enginn algildur sannleikur til; veruleikann má skilja á fleiri en einn réttmætan hátt. Póstmóderníska sjónarmiðið ögrar þeirri vitsmunalegu trú nútímans að mannkynið geti einhvern daginn nálgast uppgötvun algildra sanninda.

Togstreitan milli strúktúralisma og póststrúktúralisma samsvarar togstreitunni milli nútíma og póstmódernisma. Ferdinand de Saussure setti fram kenningu þar sem merking var bundin mállegri formgerð en birtist sjálf með margvíslegum hætti. Hin svonefnda málvending í heimspeki fól í sér ögrun við hugmyndina um algild kerfi eða formgerðir. Þrjú meginþemu póststrúktúralisma voru: 1) sjálfið er ekki stöðugt heldur samruni margvíslegra afla, 2) ætluð merking höfundar er aukaatriði gagnvart þeirri merkingu sem lesendur skapa og 3) túlkanir eru óhjákvæmilega margar, jafnvel þegar þær stangast á. Hugmynd Derrida um afbyggingu, nauðsyn þess að skoða bæði viðtekna og hulda merkingu, spratt af póststrúktúralisma. Með afbyggingu merkingar reynum við að skilja þær víðari ástæður sem valda því að sumar túlkanir eru hafðar í hávegum en öðrum hafnað.

„Sifjafræði“ er söguleg kortlagning sem rekur merkingu samtímans til uppruna hennar í fortíðinni. Nietzsche og róttæk söguhyggja hans beittu sifjafræði til að draga fram merkingu í heimi sem talinn var laus við hlutlæga merkingu. Michel Foucault hélt því fram að sifjafræðileg rannsókn gæti afhjúpað vafasaman uppruna siða og hugmyndakerfa sem viðhalda kúgun. Hann vildi leiða í ljós hvenær valdi væri beitt til að kúga og skaða. Þegar þekking hefði verið leyst undan kúgandi venjum ætti að hans mati að nota hana til að þroska sjálfið.