Inngangur
Kaflayfirlit
Inngangur
Nútíminn hefur einkennst af örum breytingum sem bættu líf margra en sköpuðu jafnframt ný félagsleg vandamál. Á sautjándu til nítjándu öld gengu upplýsingin, vísindabyltingin og iðnbyltingin yfir. Mikil ólga fylgdi þessum tíma og kenningar um samfélagssáttmála hrundu af stað byltingum í Evrópu og Ameríku. Kapítalisminn reis á rústum lénsskipulagsins, ýtti undir fjölgun láglaunaðs verkafólks í borgum og magnaði tengd samfélagsmein á borð við fátækt og glæpi.
Heimspekingar víða um heim og á öllum tímum—þar á meðal Búdda, Platón og Konfúsíus—hafa sett fram hugmyndakerfi til að glíma við samfélagsvandamál síns tíma. Þrjár stórar heimspekihreyfingar urðu til sem viðbrögð við áskorunum nútímans. Í Evrópu hvatti upplýsingin—sem oft er miðuð við árin 1685 til 1815 og einnig nefnd öld skynseminnar—samfélög til að beita skynsemi, vísindum og tækni í þágu betra lífs einstaklinga og stöðugra framfara mannkyns. Nýjar félagsvísindagreinar, þar á meðal félagsfræði, urðu til til að rannsaka samfélagsvandamál af hlutleysi og leggja til lausnir. Nýjar stofnanir áttu að hrinda lausnunum í framkvæmd og margar þeirra starfa enn, svo sem lýðræðisleg stjórnvöld, þjóðbankar og lánakerfi og fjölbreytt félagasamtök sem aðstoða fólk í neyð.
Efnahagslegar framfarir tímabilsins byggðust á kapítalisma, sem margir hugsuðir snemma á nítjándu öld töldu valda megninu af þeim mannlegu þjáningum sem þeir urðu vitni að. Þeir aðhylltust í vaxandi mæli afbrigði sósíalisma sem nefnist marxismi og boðaði kommúníska byltingu þar sem verkalýðurinn tæki stjórn ríkis og efnahags. Samkvæmt marxískri hugmyndafræði myndu slíkar byltingar óhjákvæmilega fylgja útbreiðslu kapítalismans í iðnvæddum heimi og skapa samfélag laust við alvarleg félagsleg vandamál. Hvorug spáin rættist. Rússland, Kína og mörg ríki í Afríku, Asíu og Suður-Ameríku gengu í gegnum kommúnískar eða sósíalískar byltingar án þess að ná því efnahagslega og pólitíska jafnrétti sem Marx hafði séð fyrir sér.
Marxískir kenningasmiðir tóku að hafna bæði óhjákvæmileika byltingarinnar og þeirri hugmynd upplýsingarinnar að þekkingarleit leiddi til framfara. Þeir litu fremur á þekkingu sem endurspeglun valdakerfa og töldu heimspekinga þurfa að gegna nýju hlutverki. Í stað þess að vera hlutlausir áhorfendur ættu þeir að breyta þátttöku fólks í opinberri umræðu, varpa ljósi á kúgun og stuðla þannig að markmiði Marx um jafnt samfélag. Þessi grein heimspekinnar nefnist gagnrýnin kenning. Nú deila meðal annars stjórnmálamenn, skólanefndir, kennarar og foreldrar um hvort gagnrýnin kynþáttafræði eigi heima í námskrám.
Í þessum kafla er fjallað um samfélagskenningar upplýsingarinnar, marxískar kenningar og gagnrýna kenningu, sem allar hafa mótað nútímalíf okkar með margvíslegum hætti.