1212 Nútímaheimspeki og félagsfræðikenningar
Lykilhugtök
Lykilhugtök
- Samskipti
- hugtak Jürgens Habermas um opna umræðu á opinberum vettvangi sem getur breytt stjórnmálakerfum og samfélögum.
- Gagnrýnin uppeldisfræði
- beiting innsýnar gagnrýninnar kenningar í uppeldisfræði; sú hugmynd að öll menntun eigi að stuðla að því að rjúfa kúgandi valdakerfi í öllum myndum þeirra.
- Gagnrýnin kynþáttafræði
- fræðileg nálgun sem lítur á kynþátt sem félagslega smíð og rannsakar hvernig valdakerfið hefur skilgreint hann.
- Gagnrýnin kenning
- sérhver aðferð til að meta valdakerfi samfélaga og ögra þeim; einnig ýmsar fræðilegar nálganir Félagsrannsóknastofnunarinnar, Frankfurtskólans, að mati og gagnrýni á valdakerfi.
- Afbygging
- aðferð sem tengir merkingu texta við félagsleg öfl sem mótuðu tilurð hans; leið til að greina hvernig fólk býr til afmörkuð fyrirbæri og hugmyndir um eðli þar sem þau eru ekki gefin frá náttúrunnar hendi.
- Díalektísk aðferð
- skilningur Hegels á sögunni sem hreyfingu sem verður til í samspili tesu, upphaflegs ástands, og afls sem vinnur gegn henni, antitesu; samspilið leiðir til nýs og æðra ástands, syntesu.
- Díalektísk efnishyggja
- endurskoðun Karls Marx á díalektískri aðferð Hegels þar sem mótsagnir í efnislegum fyrirbærum raunheimsins eru taldar drifkraftur sögulegra breytinga.
- Orðræða
- ferlið þar sem merking verður til úr textum og samræðum.
- Frankfurtskólinn
- annað heiti á Félagsrannsóknastofnuninni við háskólann í Frankfurt; vísar einnig til þess fjölbreytta hóps hugsuða sem tengdist stofnuninni.
- Túlkunarfræði
- rannsóknir og kenningar um túlkun texta sem fela bæði í sér mállega greiningu og athugun á því hvernig samhengi tilurðar texta hefur áhrif á mögulega og réttmæta túlkun hans.
- Söguleiki
- söguleg skilyrði og ferli sem móta merkingu; í þrengri notkun einnig sannprófun þess hvort atburðir sem sagðir eru sögulegir hafi átt sér stað.
- Málvending
- heiti á stefnu frá upphafi 20. aldar sem lagði áherslu á heimspekilegt gildi sannanlegra og röklega samkvæmra fullyrðinga sem hlutlægra upplýsinga um alheiminn; tengist rökgreiningarheimspeki.
- Fyrirbærafræði
- rannsókn frá sjónarhorni fyrstu persónu á því hvernig „fyrirbæri“ heimsins birtast vitundinni; andsvar við heimspekistefnum sem hefja íhugun sína í heimi hugmyndanna.
- Pósitífismi
- þriðja stig samfélagsþróunar samkvæmt Auguste Comte þar sem fólk hafnar trúarlegum skýringum og beinir sjónum aðeins að því sem hægt er að sanna.
- Póststrúktúralismi
- sjónarmið sem hafna því að túlka megi heiminn með fyrirframgefnum formgerðum þar sem slíkar formgerðir séu ekki til; sú hugmynd að alheimurinn sé samruni afla sem mannlegir og ómannlegir gerendur gefa ólíka merkingu með tímanum.
- Póstmódernismi
- heimspekilegt sjónarmið sem hafnar algildum sannleika og stórum hlutlægum frásögnum sem flokka og skipuleggja heiminn, eins og í módernisma, og lætur merkingu ráðast af túlkun; sú hugmynd að sannleikur sé sjónarhornsbundinn.
- Sálgreining
- tilraun til að meðhöndla geðræn veikindi með því að afhjúpa dulvitaða þætti sem taldir eru liggja mannlegri hegðun til grundvallar.
- Sjálfsgagnrýni
- heiti á aðferð Maos Zedong við opinbera sjálfsgreiningu sem átti að stuðla að framförum einstaklings og samfélags.
- Táknfræði
- greining á því hvernig merking verður til fyrir tilstilli mállegra og ómállegra tákna.
- Strúktúralismi
- sú hugmynd að alheimurinn hafi tiltekna hlutlæga formgerð sem tungumálið gefi til kynna; til að skilja einstaka hluta alheimsins verði að skilja stöðu þeirra innan heildarformgerðar hlutanna.