4.2 Klassísk heimspeki
4.2 Klassísk heimspeki
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta muntu geta:
Egypskur uppruni klassískrar heimspeki
Sú vitneskja að rætur klassískrar hugsunar liggi, að minnsta kosti að hluta, í Egyptalandi er jafngömul Grikkjunum sjálfum. Í Ritsafni Heródótosar rekur forngríski sagnaritarinn Heródótos (u.þ.b. 484–425 f.Kr.) gríska trú á guðina, trúarathafnir og skilning á náttúrunni til Egyptalands. Heródótos hélt því fram að Grikkirnir fornu hefðu tekið upp jafn ólíka siði og hugmyndir og hátíðlegar skrúðgöngur til hofa, trúna á ódauðlega sál og þekkingu á rúmfræði og stjörnuspeki frá Egyptum. Heródótos tekur fram að íbúar Heliopolis, einnar stærstu borgar Egyptalands til forna, „séu sagðir fróðastir um sögur Egypta“ (Heródótos 1890, 116). Platon dvaldi í 13 ár í Heliopolis og Pýþagóras (u.þ.b. 570–495 f.Kr.) nam stærðfræði í Heliopolis í meira en tvo áratugi (Boas 1948).
Egypsk og babýlónsk stærðfræði
Gæti Pýþagóras hafa lært, fremur en uppgötvað, „Pýþagórasar“-regluna — lögmálið um tengsl hliða og langhliðar í rétthyrndum þríhyrningi — í Egyptalandi? Næstum örugglega. Babýlónsk leirtafla sem er talin vera frá því um 1800 f.Kr., þekkt sem Plimpton 322, sýnir að Babýlóníumenn höfðu ekki aðeins þekkingu á tengslum hliða og langhliða í rétthyrndum þríhyrningi heldur einnig á hornaföllum (Lamb 2017). Ennfremur veitir Rhind-stærðfræðipapýrusinn vísbendingar um að Egyptar hafi búið yfir háþróaðri þekkingu á algebru og rúmfræði strax árið 1550 f.Kr., þar sem sett eru fram dæmi sem fela í sér útreikninga á rúmmáli sívalningslaga korngeymslna og halla pýramída. Berlínar-papýrusinn 6619, sem venjulega er tímasettur á milli 1800 f.Kr. og 1649 f.Kr., inniheldur lausn á dæmi sem varðar Pýþagórasarregluna og vísbendingar um að Egyptar gátu leyst annars stigs jöfnur. Pýþagóras nam hjá prestunum í Heliopolis meira en 1.000 árum eftir að þessi skjöl voru sköpuð. Það er mögulegt að þessi egypska stærðfræðiþekking hafi glatast og að Pýþagóras hafi enduruppgötvað sambandið á meðan eða eftir nám sitt í Heliopolis. Hins vegar, miðað við það sem við vitum nú um gríska einstaklinga sem heimsóttu og bjuggu í Egyptalandi, virðist líklegra að hann hafi kynnst þekkingunni þar. Líkt og með stærðfræði eru tilteknar heimspekilegar hugmyndir sem hægt er að rekja aftur til Egyptalands. Þetta á sérstaklega við innan frumspeki, þeirrar greinar heimspeki sem rannsakar veruleika, veru, orsakir og skyld óhlutbundin hugtök og lögmál.
Frumspeki Akhenatens
Um miðja 14. öld f.Kr. varð Akhenaten faraó í Egyptalandi. Meðal annars til að draga úr vaxandi valdi prestanna afnam hann tilbeiðslu allra annarra guða og gerði sólguðinn Aten að hinum eina sanna guði. Akhenaten taldi sólarorkuna vera það frumefni sem öll önnur frumefni hefðu þróast eða streymt frá (Flegel 2018). Með þessari hugmynd gerði hann ósýnilegan guðdóm að orsök alls. Aten varð hið eina sanna efni sem skapaði hinn sýnilega heim. Í einum lofsöng segir: „Þú skapar úr sjálfum þér milljónir mynda, þú hinn eini, / borgir og bæi / akra, vegi og fljót“ (Assmann [1995] 2009, 154). Eftir dauða Akhenatens endurreisti egypska yfirstéttin fljótt hofin og tilbeiðslu alls guðahópsins, en guðfræðin varðveitti hugmyndina um almáttuga, ósýnilega frumorsök. Hugmyndin þróaðist áfram og orðasambandið „hinn eini og milljónirnar“ vísaði síðar til sólguðsins sem sálar og heimsins sem líkama hans (Assmann 2004, 189). Eins og síðar kemur fram í kaflanum er sama grunnhugmyndin—eitt ósýnilegt og óbreytanlegt efni sem birtist í frummyndum og myndar efnisheiminn—lykilatriði í frumspeki Platons.
Deilan um egypskan uppruna
Fræðimenn hafa lengi velt því fyrir sér að hve miklu leyti megi rekja uppruna klassískrar hugsunar til Egyptalands. Á síðari árum hafa orðið harðar deilur um spurninguna. Í þriggja binda verkinu Black Athena: The Afroasiatic Roots of Classical Civilization hélt Martin Bernal, bandarískur samtímaprófessor sem sérhæfði sig í nútímastjórnmálasögu Kína, því fram að Egyptar og Fönikíumenn til forna hefðu gegnt grundvallarhlutverki í mótun grískrar menningar og heimspeki. Hann hélt því jafnframt fram að „fornt líkan“, sem viðurkenndi afrískan og miðausturlenskan uppruna Grikklands, hefði notið almennrar viðurkenningar fram á 19. öld. Þá hefði kynþáttahyggjubundið „arískt líkan“, sem gerði ráð fyrir indóevrópskum uppruna, leyst það af hólmi. Mary Lefkowitz, prófessor í klassískum fræðum, hefur sett fram þekkta gagnrýni á verk Bernals. Að hennar mati ber að viðurkenna skuld Grikkja við egypska hugsun, en grísk heimspeki hafi hvorki verið að öllu leyti komin frá Egyptalandi né vestræn siðmenning frá Afríku. Í kjölfarið urðu harðar fræðilegar ritdeilur þar sem Lefkowitz og aðrir virtir fræðimenn bentu á verulegar villur í rannsóknum Bernals. Lefkowitz gaf árið 1997 út Not Out of Africa: How Afrocentrism Became an Excuse to Teach Myth as History. Bernal svaraði árið 2001 með Black Athena Writes Back. Þessi orðaskipti endurspegla miklu víðtækara fyrirbæri: fræðimenn deila um áreiðanleika sögulegra frásagna og túlkun heimspekilegra hugmynda og setja álitamálin gjarnan fram sem siðferðilegar spurningar. Gagnrýnin athugun á slíkum ágreiningi dýpkar ekki aðeins skilning okkar á viðfangsefninu heldur einnig á heimspekilegri og stjórnmálalegri umræðu samtímans.
Forngrísk heimspeki
Klassísk heimspeki varð til í Grikklandi hinu forna. Þróun hennar má rekja frá forsókratískum heimspekingum til hinna þriggja miklu heimspekinga, Sókratesar (470–399 f.Kr.), Platons (um 428–347 f.Kr.) og Aristótelesar (384–322 f.Kr.), og þaðan til síðari skóla, meðal annars epikúringa og stóumanna. Eins og um öll forn samfélög takmarkast þekking okkar á þessum hugsuðum af þeim heimildum sem varðveist hafa. Sókrates skrifaði til dæmis ekkert sjálfur. Platon samdi þess í stað samræður þar sem kennari hans, Sókrates, rökræðir við ýmsa menn í Aþenu, bæði samborgara sína og þekkta gesti. Varðveitt rit frá Grikklandi hinu forna hafa nært heimspekilega umræðu í tvö árþúsund.
Forsókratískir heimspekingar
Hugtakið forsókratískir heimspekingar er nokkuð vandasamt. Að minnsta kosti nokkrir þeirra hugsuða sem taldir eru til þessa skóla voru samtímamenn Sókratesar og eru nefndir í samræðum Platons. Fremstir meðal þeirra eru sófistarnir, farandkennarar í mælskulist sem þjóna sem andstæður við heimspekinga Platons. Platon reyndi að greina á milli heimspekinga, leitenda sannleikans, og sófista, sem hann taldi sækjast eftir auði og frægð og selja rangfærslur. Reyndar er einn þekktasti sófistinn, Prótagóras, aðalpersóna í samræðunni sem ber nafn hans.
Rannsóknir á forsókratískum heimspekingum eru erfiðar vegna þess að svo lítið af verkum þeirra hefur varðveist. Það sem við höfum er brotakennt og oft byggt á vitnisburði síðari heimspekinga. Engu að síður, byggt á þeim verkum sem eru til staðar, getum við lýst forsókratískum heimspekingum sem áhugasömum um spurningar varðandi frumspeki og náttúruspeki, þar sem margir þeirra lögðu til að náttúran samanstæði af einu eða fleiri grunnefnum.
Brotin úr verkum þessara fyrstu heimspekinga sem hafa borist okkur einblína á frumspekilegar spurningar. Einn meginágreiningurinn meðal forsókratískra heimspekinga er á milli einhyggju og fjölhyggju. Þeir sem telja að náttúran samanstandi af einu efni eru kallaðir einhyggjumenn (monists), öfugt við fjölhyggjumenn (pluralists), sem líta svo á að hún samanstandi af mörgum efnum. Til dæmis taldi einhyggjumaðurinn Þales frá Míletos að grunnefnið sem allt væri gert úr væri vatn, á meðan Empedókles fjölhyggjumaður reyndi að sýna fram á að til væru fjögur frumefni (jörð, loft, eldur og vatn) sem væru sameinuð og sundruð af stríðandi öflum ástar og haturs.
Helstu einhyggjumenn
Forsókratískir heimspekingar sem leituðust við að setja fram heildstæða náttúrusýn héldu því fram að náttúran væri á endanum úr einu efni. Fullyrðinguna má túlka á ýmsa vegu. Sú kenning Þalesar frá Míletos (620–546 f.Kr.) að grunnefni alheimsins væri vatn er til dæmis tvíræð: hún getur merkt að allt sé að lokum úr vatni eða að vatn sé uppspretta allra hluta. Þales og nemendur hans tveir, Anaxímandros og Anaxímenes, mynduðu Míletos-skólann, sem aðhylltist einhyggju. Anaxímandros taldi vatn of afmarkað til að geta verið grundvöllur alls sem er til. Hann taldi grunnefni alheimsins þess í stað vera apeiron, hið óákveðna eða óendanlega. Anaxímenes hélt því fram að loft væri grunnefni alheimsins.
Parmenídes, einn áhrifamesti einhyggjumaðurinn forsókratískir, gekk svo langt að neita raunveruleika breytinga. Hann setti fram frumspekilegar hugmyndir sínar í ljóði sem lýsir því hvernig hann er fluttur á vagni til að hitta gyðju sem segist munu opinbera honum sannleika alheimsins. Ljóðið skiptist í tvo hluta, „Veg sannleikans“, sem útskýrir að það sem er til sé sameinað, fullkomið og óbreytanlegt, og „Veg skoðana“, sem færir rök fyrir því að skynjun á breytingum í efnisheiminum sé röng. Skynfæri okkar villa um fyrir okkur. Þótt okkur kunni að virðast fáránleg sú staðhæfing Parmenídesar að breytingar séu ekki raunverulegar, þá settu hann og nemandi hans Zenon fram sterk rök. Parmenídes var fyrsti maðurinn til að leggja til að ljós tunglsins kæmi frá sólinni og til að útskýra kvartilaskipti tunglsins. Á þennan hátt sýndi hann fram á að þótt við sjáum tunglið sem sigð, hálfhring eða fullan hring, þá breytist tunglið sjálft ekki (Graham 2013). Sú skynjun að tunglið sé að breytast er blekking.
Zenon setti fram þverstæður, þekktar sem þverstæður Zenons, sem sýna fram á að það sem við teljum vera fjölbreytni og hreyfingu sé einfaldlega ekki mögulegt. Segjum til dæmis að þú viljir ganga frá bókasafninu í garðinn. Til að komast þangað verður þú fyrst að ganga hálfa leiðina. Til að ljúka ferðinni verður þú að ganga helminginn af þeirri vegalengd sem eftir er (fjórðung). Til að ferðast þann síðasta fjórðung vegalengdarinnar verður þú fyrst að ganga helminginn af því (áttunda hluta heildarvegalengdarinnar). Þetta ferli getur haldið áfram að eilífu — og skapað óendanlegan fjölda stakra vegalengda sem þú verður að ferðast. Það er því ómögulegt að þú komist í garðinn. Algengari leið til að setja þessa þverstæðu fram í dag er sem stærðfræðileg aðfella eða markgildi (Mynd 4.4). Frá þessu sjónarhorni geturðu aldrei náð punkti a frá punkti b vegna þess að sama hvar þú ert á leiðinni, þá verður alltaf einhver vegalengd á milli þess staðar sem þú ert á og þess staðar sem þú vilt vera.
Helstu fjölhyggjumenn
Parmenídes og Herakleitos (525–475 f.o.t.) höfðu gerólíkar skoðanir á eðli alheimsins. Þar sem Parmenídes sá einingu, sá Herakleitos fjölbreytileika. Herakleitos hélt því fram að ekkert héldist eins og að allt væri í flæði. Eitt af hans þekktustu orðtökum lýsir þessu vel: „[Það er ekki hægt að stíga tvisvar í sömu ána].... Hún dreifist og kemur aftur saman, og nálgast og hörfa“ (vitnað í Curd 2011, 45).
Anaxagóras (500–428 f.o.t.) og Empedókles (494–434 f.o.t.) voru efnislegir fjölhyggjumenn sem trúðu því að alheimurinn samanstæði af fleiri en einni grunntegund af „efni“. Anaxagóras trúði því að það væri hugur, eða nous, sem stjórnaði alheiminum með því að blanda og aðskilja hluti í margvíslegar mismunandi samsetningar. Empedókles hélt því fram að til væru fjögur grunnefni (frumefnin fjögur: loft, jörð, eldur og vatn) sem væru sameinuð og endursameinuð af andstæðum öflum ástar og sundrungar.
Að lokum eru það skólar eindahyggjumanna, sem héldu því fram að grunnefni alheimsins væru örsmáar, ódeilanlegar eindir. Fyrir eindahyggjumenn var allt annaðhvort eindir eða tómarúm. Allt sem við upplifum er afleiðing þess að eindir sameinast hver annarri.
Guðfræði forsókratískra heimspekinga
Forsókratíski heimspekingurinn Pýþagóras (570–490 f.o.t.) og fylgjendur hans, þekktir sem pýþagóringar, mynduðu skynsamlegan en þó dulhyggjukenndan söfnuð lærðra manna. Pýþagóringar höfðu orðspor fyrir lærdóm og voru goðsagnakenndir fyrir þekkingu sína á stærðfræði, tónlist og stjörnufræði ásamt mataræði sínu og öðrum siðum (Curd 2011). Líkt og Sókrates skrifaði Pýþagóras ekkert, svo fræðimenn deila enn um hvaða hugmyndir séu frá Pýþagórasi komnar og hverjar lærisveinar hans fundu upp.
Meðal lykiltrúarsetninga pýþagóringa var sú hugmynd að lausnin á ráðgátum alheimsins væri töluleg og að þessar tölulegu ráðgátur mætti opinbera í gegnum tónlist. Áminningu um stærðfræðilega arfleifð þeirra má finna í Pýþagórasarreglunni, sem nemendur læra enn í skóla. Pýþagóringar trúðu einnig á sálnaflakk, hugmynd sem Platon átti eftir að tileinka sér. Samkvæmt þessari kenningu lifir sálin líkamann af og einstaklingar endurfæðast eftir dauðann í öðrum mannslíkama eða jafnvel í líkama dýrs.
Annar mikilvægur forsókratískur heimspekingur sem setti fram nýstárlegar guðfræðilegar hugmyndir er Xenófanes (u.þ.b. 570–478 f.o.t.). Xenófanes, sem var heillaður af trúarbrögðum, hafnaði hefðbundnum frásögnum af Ólympsguðunum. Hann leitaði að skynsamlegum grundvelli trúarbragða og var meðal þeirra fyrstu til að halda því fram að guðirnir séu í raun varpanir mannshugans. Hann færði rök fyrir því að Grikkir manngerðu guðdóminn, og líkt og margir síðari guðfræðingar, hélt hann því fram að til væri Guð sem við getum ekki skilið eðlið á.
Sókrates og Platon
Þar sem Sókrates skrifaði aldrei neitt er hans minnst í dag vegna þess að hugsuðir eins og Platon létu hann koma fyrir í ritum sínum. Platon setti líf kennara síns Sókratesar viljandi í leikrænan búning. Ein af lykilspurningum í fræðimennsku um Platon er nákvæmlega hversu mikið frjálsræði hann tók sér í lýsingum á lífi kennara síns. Fræðimenn eru almennt sammála um að samræðurnar sem Platon skrifaði snemma á ferlinum séu trúari lífi Sókratesar en þær síðari. Ritum hans er venjulega skipt í þrjú tímabil: snemm-, mið- og síðtímabil.
Snemmsamræðurnar sýna efahyggjukenndan Sókrates sem neitar að setja fram neinar eigin kenningar. Í staðinn spyr hann viðmælendur sína þar til þeir örvænta um að finna sannleikann yfirhöfuð. Þessar snemmsamræður eiga það til að vera nokkuð stuttar og einfaldari að uppbyggingu. Ein af samræðunum fjallar um ungan mann að nafni Menon sem er nemandi áberandi sófista. Samræðan einblínir á eðli dyggðarinnar og hvort hægt sé að kenna dyggð. Á einum tímapunkti í samræðunni líkir Menon Sókratesi fræglega við rafskötu, fisk sem líkist skötu og lamar bráð sína. Sókrates gerir þetta við samræðufélaga sína: þeir hefja umræðuna í þeirri trú að þeir viti eitthvað og í gegnum samræðuna fara þeir að efast um hvort þeir viti nokkuð yfirhöfuð.
Smám saman lætur Platon Sókrates bera fram jákvæðari kenningar. Þar á meðal er það sem kallað hefur verið frummyndakenningin, frumspekileg kenning sem heldur því fram að sérhver einstakur hlutur sem er til taki þátt í óefnislegri frummynd eða eðli sem gefur hlutnum auðkenni sitt. Hinn ósýnilegi heimur frummyndanna er í grundvallaratriðum ólíkur þeim breytilega heimi sem við upplifum hér. Hinn ósýnilegi heimur er eilífur, óbreytanlegur og fullkominn. Efnislegu hlutirnir sjálfir breytast, en óefnislegu frummyndirnar haldast eins. Hugleiddu, til dæmis, frummynd rétthyrnings: fjórar samliggjandi beinar hliðar sem mætast í 90-gráðu hornum. Þú getur teiknað rétthyrning, en hann er ófullkomin eftirmynd. Skrifborðið eða borðið sem þú situr við gæti verið rétthyrnt, en eru brúnir þess fullkomlega beinar? Hversu fullkomið var verkfærið sem skar hliðarnar? Ef þú gerir skrámu í borðbrúnina, þá breytist það og verður ólíkara frummynd rétthyrnings. Með frummyndakenningunni má segja að Platon sameini frumspeki Parmenídesar og Herakleitosar í frumspekilega tvíhyggju.
Verkefni heimspekingsins er að nálgast hinn óefnislega heim frummyndanna og reyna að sannfæra aðra um sannleika hans. Platon taldi jafnframt að ef við skildum hið sanna eðli dygða á borð við visku, réttlæti og hugrekki hlytum við að breyta í samræmi við þær. Stjórnendur ríkja ættu því að vera heimspekingakonungar, enda hefðu þeir skýrastan skilning á frummyndunum. En jafnvel heimspekingakonungar búa aldrei yfir fullkominni þekkingu, því skilningur okkar byggist á síbreytilegum efnisheimi. Sönn þekking er aðeins möguleg á óhlutbundnum sviðum, svo sem í stærðfræði og siðfræði.
Í samræðunum heldur Sókrates því fram að hann hafi verið guðlega innblásinn til að spyrja áberandi borgara Aþenu til að komast að því hvort staðhæfingar þeirra um þekkingu stæðust skoðun. Þessir borgarar verða pirraðir á Sókratesi eftir nokkur ár af þessari meðferð, og leggja að lokum fram ákærur gegn honum fyrir að spilla æskunni og láta hin veikari rök sýnast sterkari. Réttarhöldunum sem fylgdu var gert hátt undir höfði í Málsvörn Platons (Apologia), þar sem Sókrates setur fram vörn fyrir lífsstarf sitt sem heimspekingur. Nafn samræðunnar er dregið af gríska orðinu apologia, sem þýðir „vörn“ — Sókrates biðst aldrei afsökunar á neinu! Hann er fundinn sekur og dæmdur til dauða. Sókrates verður píslarvottur heimspekinnar, tekinn af lífi af lýðræðisstjórn Aþenu.
Aristóteles
Á miðöldum vísaði fólk til frægasta nemanda Platons, Aristótelesar, einfaldlega sem „Heimspekingsins“. Þetta gælunafn er vitnisburður um varanlega frægð hans, sem og þá staðreynd að hann var drifinn áfram af heimspekilegri forvitni til að reyna að skilja allt undir sólinni. Fyrsta setningin í frægu verki hans Frumspeki segir: „Heimspeki hefst á undrun.“ Hann sýndi þessa fullyrðingu í verki í skrifum sínum. Verk hans spönnuðu vítt svið yfir öll helstu svið heimspekinnar, þar á meðal rökfræði, frumspeki og siðfræði. Að auki rannsakaði hann náttúruspeki, þau fræðasvið sem að lokum gátu af sér vísindi. Aristóteles rannsakaði einnig efni sem í dag myndu flokkast sem líffræði og eðlisfræði. Stílfræðilega var verk hans mjög ólíkt verki kennara hans. Þar sem verk Platons var bókmenntalegt og jafnvel leikrænt, eru rit Aristótelesar sett fram sem fyrirlestrar.
Platon og fylgismenn hans hneigðust til dulhyggju. Auðvelt var að túlka frummyndakenninguna á dulrænan hátt þannig að frummyndirnar væru í huga Guðs. Aristóteles spornaði gegn þessari þróun. Kenning hans um orsakirnar fjórar var í miðju heimspekikerfis hans. Hann taldi að skilja mætti eðli sérhvers hlutar með því að svara fjórum grundvallarspurningum: „Úr hverju er hann gerður?“ (efnisorsök), „Hvaða lögun hefur hann?“ (formorsök), „Hvaða gerandi gaf honum þetta form?“ (hreyfiorsök) og „Hvert er lokamarkmið hans?“ (tilgangsorsök). Svör við þessum spurningum skýra ekki aðeins eðli einstakra hluta heldur einnig eðli alheimsins. Alheimur Aristótelesar er lokað kerfi sem menn geta skilið vegna þess að hann lýtur þessum fjórum orsökum. Hver orsök vísar til annarrar þar til komið er að frumorsökinni, hinum óhreyfða frumhreyfli. Aristóteles heldur því fram, á nokkuð torskilinn hátt, að þessi frumorsök sé „hugsun sem hugsar um sjálfa sig“.
Auk kenningarinnar um orsakirnar fjórar er mikilvægt að skilja greinargerð Aristótelesar fyrir sálinni. Ólíkt Platon, sem hélt því fram að sálin væri eilíf verund sem endurfæddist í ýmsum líkömum, hefur Aristóteles starfræna hugmynd um sálina. Hann skilgreindi sálina út frá því hvað sálin gerir. Í skilningi Aristótelesar hafa allar lifandi verur sálir. Plöntur hafa jurtsál sem stuðlar að vexti og næringarupptöku. Dýrasálin, auk þess að taka til sín næringu og vaxa, upplifir heiminn, þráir hluti og getur hreyft sig af eigin vilja. Við þessa ýmsu eiginleika bætist hjá mönnum hæfileikinn til að beita skynseminni.
Með orsakirnar fjórar og starfræna hugmynd um sálina að leiðarljósi getum við farið að skilja siðfræði Aristótelesar. Aristóteles kerfisbatt siðfræðihugmyndir Platons byggt á eigin hugmyndum um sjálfið og orsakirnar fjórar. Þar sem allt sem er til hefur tilgang, er ein af grunnspurningum siðfræðinnar: „Hver er tilgangur manneskjunnar?“ Eftir að hafa íhugað möguleika eins og ánægju og vald, staðnæmist Aristóteles við svarið „hamingja“ eða, nákvæmara sagt, „ eudaimonia.“ Frekar en hverfult tilfinningaástand er betra að skilja eudaimonia sem „farsæld“. Spurningin í hjarta siðfræði Aristótelesar er því: „Hvernig ættu menn best að öðlast hamingju?“ Grunnsvar hans er að við öðlumst eudaimonia með því að rækta dygðirnar. Dygðir eru skapgerðarvenjur sem hjálpa okkur að ákveða hvaða athöfn er æskileg á tilteknu augnabliki. Að rækta þessar dygðir hjálpar okkur að lifa fullnægjandi lífi.
Almennt er rétt að segja að Platon hafi haft tilhneigingu til að einblína meira á hinn handanlæga heim frummyndanna á meðan Aristóteles og fylgjendur hans einblíndu meira á þessa veraldlegu tilvist. Þeir deildu þeirri trú að alheimurinn væri skiljanlegur og að skynsemin ætti að þjóna sem leiðarvísir til að koma skipulagi á líf okkar.
Epikúringar
Í kjölfar risa grískrar heimspeki — Sókratesar, Platons og Aristótelesar — sneru sumir heimspekingar baki við hinum fullkomnu frummyndum Platons og í átt að efnishyggju. Í þessu má sjá þá halda áfram þróun sem þegar var til staðar í hugsun Aristótelesar. Fyrir Aristóteles geta engar óefnislegar frummyndir verið til — allt sem er til hefur einhvern efnislegan grunn, þó hann geri undantekningu fyrir frumorsök sína, hinn óhreyfða hreyfil.
Epikúringar höfnuðu afdráttarlaust tilvist óefnislegra frummynda, óhreyfðs frumhreyfils og óefnislegrar sálar. Líkt og Aristóteles aðhylltust þeir raunhyggju, það er þá skoðun að öll þekking sé sprottin af skynreynslu. Þessi afstaða varð síðar ein af undirstöðum endurvakningar raunhyggjunnar í breskri hugsun og vísindastarfi á 18. öld. Epikúringar aðhylltust einnig siðfræðilega náttúruhyggju: til að lifa góðu lífi yrðum við að skilja mannlegt eðli rétt. Endanlegt markmið lífsins væri að sækjast eftir ánægju. Þrátt fyrir ágreining sinn við Platon og, í minna mæli, Aristóteles voru epikúringar sammála fyrirrennurum sínum um að skynsemin ætti að leiða mannlegt líf.
Tveir helstu fulltrúar epikúrismans voru Epikúros sjálfur (341–270 f.Kr.) og rómverski lærisveinn hans Lucretius (um 99–55 f.Kr.). Þótt afstaða Epikúrosar sé flokkuð sem nautnahyggja taldi hann ekki að fólk ætti að lifa í hömlulausri nautnasókn. Hann kenndi þess í stað að farsælt líf fælist í sjálfsnægð og frelsi frá sársauka og ótta. Algjör sjálfsnægð og fullkomið frelsi frá sársauka og ótta eru auðvitað óraunhæf markmið, en Epikúros taldi að draga bæri úr ósjálfstæði gagnvart öðrum og takmarka sársauka í lífinu. Epikúringar töldu best að gera það í heimspekilegum samfélögum fjarri ys og þys fjöldans. Epikúros og Lucretius litu á óttann við dauðann sem þann ótta sem lamaði fólk mest og héldu því fram að sigrast yrði á honum til að lifa hamingjusömu lífi.
Lucretius útfærði heimspeki Epikúrosar í kvæðinu De Rerum Natura (Um eðli hlutanna). Þar er fjallað um siðfræði, en eðlisfræði er þó meginviðfangsefnið. Lucretius aðhyllist efnislega eindahyggju: hlutir séu gerðir úr frumeindum á hreyfingu. Hann hafnar trúarlegum skýringum og heldur því fram að alheimurinn lúti tilviljun og mótist af hreyfingu frumeindanna. Þótt epikúrískir heimspekingar bregðist gagnrýnið við verkum Platons og Aristótelesar eiga þeir sér einnig forvera meðal forsókratískra heimspekinga. Eindahyggja þeirra og efahyggja um trúarlegar skýringar minna til dæmis á Xenófanes.
Rómversk heimspeki
Rétt eins og hellenísk heimspeki þróaðist í löngum skuggum Platons og Aristótelesar, notaði rómversk heimspeki einnig þessa tvo risa grískrar heimspeki sem viðmiðunarpunkta. Þótt rómverskar heimspekihefðir væru byggðar á grískum forverum sínum, þróuðust þær í rómversku menningarlegu samhengi. Róm byrjaði sem lýðveldi áður en hún varð að heimsveldi og rómversk heimspeki varð fyrir áhrifum af þessari pólitísku umbreytingu. Engu að síður voru rómverskir heimspekiskólar rækilega grundvallaðir í grískri heimspeki og margir rómverskir heimspekingar völdu jafnvel að skrifa á grísku frekar en latínu, þar sem gríska var álitin tungumál fræðanna.
Mælskulist og sannfæring í stjórnmálum
Platon skilgreindi heimspeki sem andstæðu sófisma. Heimspekingurinn leitaði sannleikans yfirvegað með skynsemina að leiðarljósi, en sófistinn ávarpaði fjöldann, lét sig sannleikann litlu varða og sóttist eftir valdi og áhrifum með því að höfða til tilfinninga áheyrenda. Síðari heimspekingar milduðu þessa hörðu gagnrýni á mælskulistina, listina að sannfæra með ræðu. Aristóteles skrifaði meira að segja ritið Mælskulist og greindi þar mælskulist sem hliðstæðu heimspekinnar. Spennan hvarf þó aldrei með öllu. Samband heimspeki og mælskulistar, og almennt samband heimspeki og stjórnmála, er enn viðvarandi álitamál.
Þótt kjörstjórnandi Platons væri heimspekingur reyndi hann almennt að halda heimspekinni frá óhreinindum raunverulegra stjórnmála og hafði sérstaklega áhyggjur af óreiðu lýðræðisins. Þessi tvíbenta afstaða varð síður áberandi í rómversku stjórnmálaumhverfi. Cíceró (106–43 f.Kr.) og Markús Árelíus (121–180 e.Kr.) voru til dæmis bæði heimspekingar og stjórnmálamenn; Markús Árelíus var keisari Rómar frá 161 til 180. Þegar rómverska lýðveldið vék fyrir keisaraveldinu beindu heimspekingar þó athyglinni í auknum mæli inn á við, að því sem þeir gátu sjálfir stjórnað.
Stóuspeki
Aristóteles taldi farsæld, eudaimonia, meðal annars verðmæta vegna þess að hún hjálpaði fólki að takast á við óhjákvæmilegt mótlæti. Rómversku stóumennirnir þróuðu hugmyndina áfram og settu fram fjórar höfuðdygðir: hugrekki, réttlæti, hófsemi og visku. Þeir töldu tilfinningar geta leitt til rangra dóma og óttuðust stjórnmissinn sem fylgt gæti sterkum geðshræringum; fólk gæti orðið þrælar ástríðna sinna. Stóumenn mátu skynsamlega sjálfsstjórn öðru fremur. Stöðug viðleitni til að varðveita innra frelsi er kjarni stóísks skilnings á heimspeki (Hadot 2002).
Stóumenn voru kerfisbundnir heimspekingar sem skrifuðu um siðfræði, eðlisfræði, rökfræði, mælskulist og málfræði. Þeir töldu heiminn samanstanda af efnislegum hlutum á hreyfingu sem tengdust orsakatengslum; aðeins það sem gæti haft orsakaáhrif á annað væri raunverulegt. Guð stóumanna var efnisleg vera í náttúrunni sem stýrði henni af nákvæmni—efnisleg frumorsök alheimsins, eins konar holdgervingur óhreyfða frumhreyfils Aristótelesar. Guð var með öðrum orðum lífgefandi skynsemi alheimsins. Ólíkt kristnum Guði, sem er hafinn yfir alheiminn, var guð stóumanna íverandi afl í honum. Þetta afl sameinaði og sundraði frumefnunum fjórum í hluti sem við skynjum vegna gagnkvæmra orsakaáhrifa okkar og þeirra. Stóuspekin þróaðist þegar fólk taldi sig hafa æ minna vald til að breyta stjórnmálum Rómar. Stóumenn drógu sig því frá stjórnmálum. Slík afstaða getur stuðlað að rólegra lífi en einnig að aðgerðaleysi. Að þessu leyti komst stóuspekin að svipaðri niðurstöðu og daóismi, sem fjallað var um í kaflanum um frumheimspeki.
Akademísk efahyggja
Akademísk efahyggja er annar þáttur rómverskrar heimspeki sem þróaðist af tilhneigingu í eldri grískri hugsun. Sókrates dró í efa að við gætum nokkurn tíma vitað nokkuð með vissu. Akademískir efahyggjumenn höfnuðu þeirri kenningu stóumanna að skynhrif gætu veitt sanna þekkingu og héldu þess í stað fram að þekking væri ómöguleg. Í stað þekkingar settu þeir fram hugmyndina um mismunandi stig sannfæringar: staðhæfingar væru mistrúverðugar eftir tilteknum viðmiðum og trúverðugleikinn gæti verið grundvöllur dóma og athafna. Lærisveinar gríska heimspekingsins Pyrrhons (um 360–270 f.Kr.) töldu að fresta bæri dómi um þekkingarfullyrðingar. Þeir gengu svo langt að segja að við gætum ekki einu sinni fullyrt með vissu að við gætum ekki vitað neitt. Akademískir efahyggjumenn frestuðu hins vegar ekki öllum dómum heldur reyndu að sýna að þekkingarfullyrðingar leiddu til mótsagnakenndra niðurstaðna og að færa mætti sannfærandi rök bæði með og á móti sömu staðhæfingunni.
Heimspekingurinn, mælskumaðurinn og stjórnmálamaðurinn Cíceró (106–43 f.Kr.) var þekktastur akademísku efahyggjumannanna. Verk hans eru meginheimild okkar um skólann. Hann hafði mótandi áhrif á latneskan stíl og málfræði og gegndi lykilhlutverki í að kynna helleníska heimspeki í Róm. Enduruppgötvun verka hans á 15. öld markaði upphaf endurreisnarinnar í Evrópu.
Nýplatonismi
Plótínos (um 204–270) leiddi endurvakningu platonskrar hugsunar á síðari hluta Rómaveldis. Áhrif hennar héldust þar til Justinianus keisari lokaði Akademíu Platons árið 529. Plótínos taldi sig aðeins skýra verk Platons, en sú heimspeki sem hann þróaði, nýplatonismi, bætti ýmsu við kenningar hans. Nýplatonismi varð til á umbrotatímum í menningu Rómaveldis og sótti hugmyndir meðal annars til gyðingdóms og frumkristni. Meginvandi frumspeki nýplatonismans var að skýra hvernig fullkominn Guð gæti skapað augljóslega ófullkominn alheim. Plótínos leysti vandann með hugmyndum sem líktust frummyndakenningu Platons: Guð byggi í fullkomnum og óbreytanlegum veruleika, en sköpunin í breytilegum heimi sem endurspeglaði frummyndirnar aðeins ófullkomlega. Sköpunin streymdi frá Guði og hlutirnir yrðu ófullkomnari eftir því sem fjær drægi uppsprettunni.