9.4 Dygðasiðfræði
9.4 Dygðasiðfræði
Námsmarkmið
Að þessum kafla loknum ættir þú að geta:
Dygðasiðfræði nálgast siðferði út frá skapgerð. Móhistar og nytjastefnumenn líta til afleiðinga þegar þeir meta hvort athöfn sé rétt, en skyldusiðfræðingar telja rétta athöfn samræmast siðferðisreglum og viðmiðum. Dygðasiðfræðingar halda því hins vegar fram að rétt breytni spretti af góðum skapgerðareinkennum eða tilhneigingum. Manneskja verður góð með því að rækta skapgerð sína, ígrunda sjálfa sig og vinna að sjálfsfullkomnun.
Dygðasiðfræði tengir oft dygðugt líf við hið góða líf vegna áherslunnar á skapgerð og sjálfsrækt. Með því að þroska dygðir raungerum við og fullkomnum okkur sjálf og leggjum þannig grunn að góðu lífi. Í Justice as a Virtue bendir Mark LeBar (2020) til dæmis á að samkvæmt grískum farsældarkenningum — hjá Platoni, Aristótelesi, stóuspekingum og Epíkúrosi — spretti ástæður okkar til athafna af áhuga okkar á eudaimonia, það er farsælu lífi. Grikkir til forna töldu eudaimonia vera markmið lífsins. Eudaimonia er oft þýtt sem „hamingja“ en merkir fremur farsælt líf í heild. Konfúsíanismi leggur ríka áherslu á að bæta sundrað samfélag og tengir því dygðaþroska við samfélagsskipan. Konfúsíanistar telja félagsleg hlutverk og tengsl móta dygðuga breytni; með eflingu dygða styrkist því einnig samfélagsskipanin.
Konfúsíanismi
Eins og áður hefur komið fram einkenndist tímabil stríðandi ríkja í Kína til forna (um 475–221 f.o.t.) af hernaði, samfélagslegum óróa og þjáningum. Hernaður var tíður vegna þess að Kína skiptist í mörg smáríki sem ekki lutu sameiginlegri pólitískri stjórn. Nýjar heimspekistefnur urðu til í því skyni að efla samfélagssátt, frið og betra líf. Tímabilið er einnig nefnt skeið hinna „hundrað heimspekiskóla“, enda leiddi fjölgun heimspekistefna til menningarlegrar grósku og vitsmunalegrar þróunar. Móhismi, daoismi og konfúsíanismi mótuðust í Kína á þessu skeiði. Daoismi og konfúsíanismi bárust síðar til Japans, Kóreu og Víetnams og tóku þar breytingum í samræmi við staðbundnar félags- og menningaraðstæður.
Konfúsíus
Konfúsíus (551–479 f.o.t.) vann sig úr lágri stöðu upp í ráðherraembætti í héraðsstjórn í austurhluta Kína. Eftir pólitísk átök við erfðaaðalinn sagði hann af sér og ferðaðist milli konungsríkja til að kenna. Kenningar hans snerust um dygð en náðu einnig til hagnýtra viðfangsefna á borð við samfélagsskyldur, helgiathafnir og stjórnarhætti. Konfúsíus örvænti yfir því að ráð hans til valdhafa féllu fyrir daufum eyrum: „Hvernig get ég verið eins og beiskur graskeraldin sem hangir á snæri og enginn getur etið?“ (Speki Konfúsíusar 17:7). Hann sá ekki fyrir að verk hans og hugmyndir myndu móta samfélag, stjórnmál og menningu Austur-Asíu í meira en tvö þúsund ár.
Konfúsíusi er eignað að hafa samið eða ritstýrt klassísku ritunum sem síðar urðu námsefni keisaraprófanna; umsækjendur þurftu að standast þau til að hljóta opinbert embætti. Orð hans, spakmæli og samtöl við valdhafa og lærisveina voru skráð í Lun Yu, eða Speki Konfúsíusar, riti sem hefur haft djúp áhrif á siðferði og samfélagshætti í Kína og víðar.
Tengslavídd dygðarinnar
Líkt og móhismi stefndi konfúsíanismi að því að endurreisa samfélagsskipan og sátt með siðferðilegum og félagslegum viðmiðum. Konfúsíus taldi að það mætti gera með skipulögðu stigveldi þar sem fólk þekkti stöðu sína gagnvart öðrum. Hann sagði: „Stjórn ríkir þegar furstinn er fursti og ráðherrann ráðherra; þegar faðirinn er faðir og sonurinn sonur“ (Speki Konfúsíusar 7:11). Í konfúsíanisma móta tengsl og félagsleg hlutverk siðferðilega ábyrgð og skipan siðferðislífsins.
Skyldurækni við foreldra er hornsteinn konfúsíanískrar dygðar. Konfúsíus taldi föður eiga að annast son sinn og mennta hann, en syninum bæri að virða föður sinn og hlýða vilja hans. „Meðan faðir manns er á lífi skal líta til vilja hans; þegar faðir hans er látinn skal líta til breytni hans. Breyti hann ekki út af vegi föður síns í þrjú ár má kalla hann skyldurækinn“ (Speki Konfúsíusar 1:11). Þegar hertoginn af Sheh sagði Konfúsíusi að þegnar hans væru svo sannsöglir að sonur bæri vitni gegn föður sínum fyrir sauðaþjófnað svaraði Konfúsíus: „Hjá okkur eru hinir ráðvöndu öðruvísi. Faðirinn hylmir yfir misgjörð sonarins og sonurinn yfir misgjörð föðurins. Í þessu felst ráðvendnin.“ Hollusta sonar við föður vegur hér þyngra en það sem Kant myndi kalla algilt siðalögmál um sannsögli.
Dygðin hefur því mikilvæga tengslavídd sem siðferðileg manneskja þarf að skilja. Dygðug manneskja verður ekki aðeins að veita öðrum athygli og bera umhyggju fyrir þeim heldur einnig að skilja hinn „mannlega dans“: flóknar venjur og tengsl sem við tökum þátt í og móta samfélagslífið (Wong 2021). Því betur sem við skiljum þennan dans, þeim mun skýrar sjáum við hvernig við tengjumst hvert öðru og hvers vegna dygðug breytni verður að taka mið af félagslegum hlutverkum og tengslum.
Helgiathafnir og ren
Hugtakið li, það er helgiathafnir og siðir, skiptir máli í bæði eldri og yngri konfúsíanískri siðfræði. Li gegnir lykilhlutverki í mótun skapgerðar. Helgiathafnir leiðbeina okkur og hjálpa okkur að þroska skilning á siðferðilegri ábyrgð. Fórnir til látinna foreldra og annarra forfeðra rækta til dæmis skyldurækni við foreldra. Með þátttöku í helgiathöfnum umbreytum við skapgerð okkar og verðum næmari fyrir margbreytileika mannlegra samskipta og samfélagslífs.
Í síðari konfúsíanískri hugsun fær li víðari merkingu og vísar til siða og venja sem móta margvíslega virðingarfulla hegðun (Wong 2021). Hugtakið tengist ren, sem getur vísað til fullkominnar dygðar manneskju eða þeirra tilteknu dygða sem þarf til að ná siðferðilegu ágæti. Konfúsíanistar telja að með persónulegum þroska og umbreytingu megi fullkomna mannlegt eðli. Samfélagið batni ef fólk fylgi siðferðilegum og félagslegum viðmiðum og leggi rækt við sjálft sig. Markmiðið er að lifa samkvæmt dao. Orðið dao merkir „vegur“, það er vegur eða leið dygðarinnar.
Junzi og sjálfsfullkomnun
Konfúsíus notaði orðið junzi um fyrirmyndarpersónu sem lifir samkvæmt dao. Hún er siðferðileg hugsjón og minnir á að sjálfsfullkomnun náist með iðkun, sjálfsumbreytingu og djúpum skilningi á félagslegum tengslum og viðmiðum. Junzi veit hvað er rétt og velur það með hliðsjón af félagslegum hlutverkum og viðmiðum, jafnframt því að vera öðrum fyrirmynd. Aðrir sjá athafnir okkar. Með siðferðilegri breytni og viðleitni til að birta hina siðferðilegu hugsjón getum við orðið fordæmi sem aðrir líta til og líkja eftir.
Siðferðilegur stjórnandi
Hver sem er, óháð stöðu, getur orðið junzi. Sérstaklega þótti þó mikilvægt að valdhafar stefndu að þessari hugsjón, því þegnar þeirra myndu fylgja fordæminu. Þegar stjórnandinn Chi K’ang spurði Konfúsíus ráða vegna fjölda þjófa á yfirráðasvæði sínu svaraði Konfúsíus: „Ef þér, herra, væruð ekki ágjarn myndu þeir ekki stela, jafnvel þótt þér verðlaunuðuð þá fyrir það“ (Speki Konfúsíusar 7:18).
Konfúsíus taldi samfélagsvandamál eiga rætur í hegðun yfirstéttarinnar, einkum í því að hún setti eigin hag framar hag almennings. Embættismenn þyrftu því að sýna persónulega ráðvendni, skilja þarfir samfélaganna sem þeir stjórnuðu og setja velferð fólksins ofar eigin velferð (Koller 2007, 204).
Samkvæmt þessum siðareglum eiga þegnar að hlýða heiðvirðu fólki og taka þá sem ofar standa í samfélagsstiganum sér til fyrirmyndar. Í framhaldi af ráðum Konfúsíusar um þjófnað spurði Chi K’ang: „Hvað segið þér um að drepa hina siðlausu hinum ráðvöndu til góðs?“ Konfúsíus svaraði að ekki þyrfti að drepa neinn: „Beinið vilja yðar að hinu góða og fólkið verður gott.“ Samband stjórnanda og þegna líkti hann við vind og gras: „Grasið hlýtur að bogna þegar vindurinn blæs yfir það“ (Speki Konfúsíusar 7:19).
Japanskur konfúsíanismi
Þótt konfúsíanismi hafi orðið til í Kína barst hann um Kóreu til Japans um miðja sjöttu öld og tók þar á sig sérkenni. Konfúsíanismi er ein af ráðandi heimspekistefnum Japans. Líkt og í Kína leggur japanskur konfúsíanismi áherslu á sjálfsfullkomnun og siðferðisþroska einstaklingsins, samstillt og heilbrigð fjölskyldutengsl og starfhæft, farsælt samfélag. Stefnan breyttist í Japan í samræmi við staðbundna félags- og menningarþætti. Konfúsíanismi og búddismi bárust til dæmis þangað um svipað leyti og því samþætta sum japönsk afbrigði konfúsíanisma hugmyndir og trú úr búddisma. Nýkonfúsíanískir heimspekingar á borð við Zhu Xi mótuðu þannig „konfúsíaníska hugsun eftir fyrra nám og iðkun Chan-búddisma“ (Tucker 2018).
Dygðasiðfræði Aristótelesar
Aristóteles (384–322 f.o.t.) var einn fremsti heimspekingur Grikklands til forna. Hann nam hjá Platóni (um 429–347 f.o.t.) í Akademíunni, lærdómssamfélagi þar sem þátttakendur leituðu þekkingar og sjálfsþroska. Eftir dauða Platons ferðaðist Aristóteles víða, kenndi drengnum sem síðar varð Alexander mikli og stofnaði meðal annars eigin skóla helgaðan guðinum Apolloni (Shields 2020).
Aristóteles helgaði ævi sína leit að þekkingu og visku. Varðveitt rit hans eru aðeins hluti ævistarfsins, því mikið glataðist. Hann lagði meðal annars grunn að rökfræði sem sjálfstæðri fræðigrein, setti fram fyrsta kerfisbundna flokkunarkerfið fyrir dýr og skrifaði um fjölmörg heimspekileg viðfangsefni. Ásamt kennara sínum Platoni telst hann ein af meginstoðum vestrænnar heimspeki.
Mannleg farsæld sem markmið breytninnar
Í fyrstu línu I. bókar Siðfræði Níkomakkosar segir Aristóteles að „sérhver list og sérhver rannsókn, og sömuleiðis sérhver athöfn og viðleitni, virðist stefna að einhverju góðu“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1094a). Ef allt sem við gerum stefnir að einhverju góðu, hlýtur samkvæmt honum að vera til endanlegt eða æðsta gæði sem er markmið allrar breytni — telos lífsins. Það er eudaimonia, farsælt líf (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1097a34–b25). Allt annað sem við sækjumst eftir er sótt vegna þessa markmiðs.
Siðfræði Níkomakkosar er hagnýt rannsókn á farsælu lífi og því hvernig skuli lifa því. Líkt og aðrir forngrískir og rómverskir heimspekingar, til dæmis Platon og stóuspekingar, telur Aristóteles dygðaþroska vera miðlægan í mannlegri farsæld. Dygð, eða aretê, merkir „ágæti“. Aristóteles taldi að við fyndum dygð hlutar með því að greina sérstakt hlutverk hans eða tilgang, því „hið góða og það að vera vel gert virðist felast í hlutverkinu“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1097b25–1098a15). Hlutverk hnífs er til dæmis að skera. Beittur hnífur sem sker afar vel er ágætur, eða dygðugur, hnífur: hann rækir hlutverk sitt og birtir ágæti hnífsins.
Aristóteles gekk út frá því að skynsemishæfileikinn greindi menn frá öðrum lífverum. Hann taldi skynsemina sérstakt hlutverk manneskjunnar og því raungerðist mannleg dygð, eða ágæti, með þroska og fullkomnun skynseminnar. Dygðaþroski felst þá í að umbreyta og fullkomna skapgerðina í samræmi við skynsemi. Margir hugsuðir, þar á meðal Aristóteles og Kant, leggja svipað vægi á skynsemina en komast engu að síður að mjög ólíkum siðfræðikenningum.
Ráðagerð, siðvit og skapgerð
Að iðka eða búa yfir dygð er að sýna ágæta skapgerð. Forngrískir og rómverskir heimspekingar litu á markvissa sjálfsrækt dygða sem leit að ágæti. Dygðug manneskja er samkvæm sjálfri sér, staðföst og hefur sjálfstjórn. Aristóteles lýsti dygðugri skapgerð sem meðalhófi milli tveggja lasta: skorts og ofgnóttar. Hann taldi fólk hafa eðlislæga tilhneigingu í átt að öðrum hvorum öfganna. Við ræktum dygð með því að færa skapgerðina að meðalhófi í tilfinningum og athöfnum og komumst þannig í gott jafnvægi gagnvart þeim (Homiak 2019).
Dygð krefst meira en að mynda vana eða skapgerðareinkenni. Manneskja þarf að velja rétta athöfn af fúsum og frjálsum vilja, vita hvers vegna hún velur hana og gera það af samkvæmri og staðfastri skapgerð. Slíkt val krefst ígrundunar, sjálfsþekkingar og ráðagerðar. Aristóteles segir dygðugar athafnir eiga að vera „í samræmi við rétta skynsemi“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1103b30). Dygðug manneskja velur hið rétta að lokinni yfirvegun sem mótast af siðviti og reynslu. Með ráðagerð greinum við þann kost sem samræmist meðalhófinu.
Hlutverk vanans
Aristóteles hélt því fram að menn „fullkomnist með vana“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1103a10–33). Vani gegnir því mikilvægu hlutverki í dygðaþroska. Með því að æfa rétta breytni verðum við færari um að velja rétta athöfn við ólíkar aðstæður. Vönun veitir æfingu og kunnugleika, mótar tilhneigingar og skapar þá verklegu reynslu sem þarf til að greina hvers vegna ákveðin athöfn sé rétt í hverju tilviki. Vani hjálpar okkur þannig að þekkja og velja hið rétta. Því oftar sem við breytum rétt, þeim mun næmari verðum við fyrir því hvaða athöfn styðst við skynsamleg rök og hvers vegna.
Vani og endurtekning móta tilhneigingar. Í Siðfræði Níkomakkosar minnir Aristóteles til dæmis á mikilvægi uppeldis. Gott uppeldi stuðlar að jákvæðum tilhneigingum og færir þær nær meðalhófinu. Slæmt uppeldi ýtir hins vegar undir neikvæðar tilhneigingar og fjarlægir þær meðalhófinu (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1095b5).
Félagsleg tengsl og vinátta
Aristóteles tekur skýrt fram í Siðfræði Níkomakkosar að dygðaþroski einn og sér tryggi ekki farsælt líf, þótt hann sé miðlægur þáttur þess. Velgengni, vinátta og önnur ytri gæði stuðla einnig að eudaimonia.
Í Siðfræði Níkomakkosar bendir Aristóteles á að menn séu félagsverur, eða stjórnmálaverur (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1097b10). Líkt og Konfúsíus telur hann því félagsleg tengsl skipta máli fyrir þroska skynsemi okkar og dygða.
Þegar við eigum samskipti við fólk sem deilir markmiðum okkar og áhugamálum er líklegra að við þroskum skynsemishæfileika okkar. Félagsleg tengsl skapa tækifæri til að læra, æfa okkur og sinna skynsamlegum viðfangsefnum með öðrum. Forngrísku skólarnir — Akademía Platons, Lýkeion Aristótelesar og Garður Epíkúrosar — sýna hvernig slík tengsl geta gagnast einstaklingum. Þar gat fólk sem sóttist eftir þekkingu og visku hist og stundað þessa iðju saman.
Í félagslegum tengslum þroskum við einnig samfélagskennd og látum okkur farsæld annarra varða. Við sjáum okkur í tengslum við annað fólk og ræktum í samskiptum dygðir á borð við örlæti og vinsemd (Homiak 2019). Þegar félagslegar dygðir þroskast og skilningur okkar á ástæðum réttrar breytni dýpkar sjáum við að einstaklingar eiga auðveldara með að ná farsæld þegar samfélagið dafnar. Félagsleg tengsl og pólitísk vinátta auka þannig getu okkar til að vinna samfélaginu gagn (Kraut 2018).
Vinátta
Mikilvægi vináttu í farsælu lífi sést af því að Aristóteles ver tveimur af tíu bókum Siðfræði Níkomakkosar, VIII. og IX. bók, í umræðu um hana. Hann segir einkennilegt að telja farsælli manneskju öll gæði til tekna en ekki vini, sem taldir séu „mestir hinna ytri gæða“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1169a35–b20). Aristóteles greinir á milli nytsemis- eða ánægjuvináttu og sannrar vináttu. Nytsemisvinátta og ánægjuvinátta byggjast hvor um sig á því sem vinurinn veitir. Þær eru lausleg tengsl sem fólk tekur þátt í vegna nytseminnar eða ánægjunnar sem það fær út úr þeim. Slík vinátta stuðlar hvorki að farsæld okkar né dygðaþroska.
Sönn vinátta er ólík nytsemis- og ánægjuvináttu: hún eflir og styrkir dygðaþroska okkar. Kærleikurinn sem bindur hana byggist á hinu góða eða góðri skapgerð vinanna. Sannir vinir vilja hvor öðrum vel vegna þess að þeir elska hvor annan og óska hvor öðrum velfarnaðar, ekki vegna þess að þeir vænti nytsemi eða ánægju frá hinum. Aristóteles segir að „þeir sem vilja vinum sínum vel þeirra sjálfra vegna séu sannastir vinir“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1156a27–b17). Farsæl manneskja þarf sanna vini, því slík vinátta gerir henni kleift að „íhuga verðugar [eða dygðugar] athafnir og athafnir sem eru [hennar] eigin“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1169b20–1170a6). Hún getur þá íhugað verðugar athafnir vinar síns eins og þær væru að vissu leyti hennar eigin, því vinurinn er annað sjálf. Við lítum á sannan vin sem annað sjálf vegna þess að okkur er raunverulega annt um líf hans og „við eigum að óska honum hins góða hans sjálfs vegna“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1155b17–1156a5).
Sönn vinátta gefur okkur færi á að vaxa, þroskast og bæta okkur með hætti sem önnur tengsl gera ekki. Aristóteles segir því að „viss þjálfun í dygð spretti einnig af samneyti við gott fólk“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1170a6–30). Sannur vinur veitir sjónarhorn sem styður þroska okkar og eykur farsæld okkar, því við fáum að taka þátt í farsæld vinarins og upplifa hana sem okkar eigin. Það kemur því ef til vill ekki á óvart að Aristóteles hafi talið sanna vini „mesta hinna ytri gæða“ (Aristóteles [350 f.o.t.] 1998, 1169a35–b20).