19.1 Mæling á stærð hagkerfisins: verg landsframleiðsla
19.1 Mæling á stærð hagkerfisins: verg landsframleiðsla
Námsmarkmið
Í lok þessa kaflahluta átt þú að geta:
- Greina eftirspurnar- og framleiðsluþætti vergrar landsframleiðslu (VLF)
- Útskýra hvernig hagfræðingar mæla VLF
- Bera saman og reikna VLF, hreinan útflutning og hreina þjóðarframleiðslu
Þjóðhagfræði er reynslubundin fræðigrein. Fyrsta skrefið til að skilja þjóðarbúskapinn er því að mæla hann.
Hversu stórt er bandaríska hagkerfið? Algengasti mælikvarðinn á stærð þjóðarbús er verg landsframleiðsla (VLF): markaðsvirði allra endanlegra vara og allrar þjónustu sem framleidd er innan lands á tilteknu tímabili. Við útreikninginn þarf að leggja saman afar ólíka framleiðslu, svo sem síma, bíla, tölvur, stál, matvæli, tónlistarstreymi og háskólamenntun. Það er gert með því að margfalda magn hverrar vöru eða þjónustu með markaðsverði hennar og leggja niðurstöðurnar saman. Árið 2020 nam VLF Bandaríkjanna 20,9 billjónum Bandaríkjadala og var þá sú mesta í heiminum.
Öll markaðsviðskipti eiga sér bæði kaupanda og seljanda. Þess vegna má mæla VLF annaðhvort sem heildarútgjöld til innlendrar framleiðslu eða sem heildarverðmæti framleiðslunnar. Síðar kynnumst við þriðju leiðinni, tekjuaðferðinni.
Ráðstöfunaruppgjör VLF
Hver kaupir framleiðsluna? Í ráðstöfunaruppgjöri skiptist eftirspurn í fjóra meginþætti: einkaneyslu, fjárfestingu, samneyslu og fjárfestingu hins opinbera og hreinan útflutning. Næsti Skýrum málið-rammi útskýrir hvað fjárfesting merkir í þjóðhagsreikningum. Tafla 19.1 sýnir þessa fjóra þætti í Bandaríkjunum árið 2020. Mynd 19.4(a) sýnir þróun neyslu, fjárfestingar og kaupa hins opinbera sem hlutfalls af VLF, en mynd 19.4(b) sýnir samsvarandi þróun út- og innflutnings.
| Þættir VLF frá eftirspurnarhlið (í billjónum Bandaríkjadala) | Hlutfall af heild | |
|---|---|---|
| Neysla | $14.0 | 67.2% |
| Fjárfesting | $3.6 | 17.4% |
| Hið opinbera | $3.9 | 18.5% |
| Útflutningur | $2.1 | 10.2% |
| Innflutningur | –$2.7 | –13.3% |
| VLF alls | $20.9 | 100% |
Einkaneysla er stærsti þáttur VLF og nemur að jafnaði um tveimur þriðju hlutum hennar. Útgjaldaákvarðanir heimila hafa því mikil áhrif á þjóðarbúskapinn. Neyslan sveiflast þó minna en aðrir eftirspurnarþættir og hlutdeild hennar hefur aðeins aukist hóflega frá sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar.
Fjárfestingarútgjöld eru einkum kaup fyrirtækja á mannvirkjum, vélum og öðrum búnaði. Ný kaffihúsabygging eða vélmenni í vöruhúsi teljast til dæmis til fjárfestingar. Fjárfesting nemur yfirleitt um 15–18% af VLF og er því mun minni en einkaneysla. Hún skiptir engu að síður miklu fyrir framleiðslugetu og atvinnu. Fjárfesting sveiflast meira en neysla: ný tækni og bjartsýni geta örvað hana, en hún getur dregist hratt saman þegar væntingar versna.
Útgjöld hins opinbera geta haft veruleg áhrif á eftirspurn. Í Bandaríkjunum var til dæmis ráðist í innviðaframkvæmdir í samdrættinum 2009 og greiddar örvunargreiðslur í faraldurssamdrættinum 2020–2021. Kaup alríkis-, fylkis- og sveitarstjórna nema samanlagt nærri 20% af VLF. Aðeins kaup á nýframleiddum vörum og þjónustu teljast til VLF, svo sem kaup á búnaði, vegagerð eða skólabygging. Tilfærslugreiðslur, meðal annars atvinnuleysisbætur, greiðslur til fyrrverandi hermanna og lífeyrisgreiðslur almannatrygginga, teljast ekki með. Þær færa tekjur milli aðila en eru ekki greiðsla fyrir nýja framleiðslu.
Við mælingu á eftirspurn eftir innlendri framleiðslu bætist útflutningur við, enda eru útfluttar vörur og þjónusta framleidd innan lands. Innflutningur dregst hins vegar frá, því hann er framleiddur erlendis þótt innlendir aðilar kaupi hann. Hreinn útflutningur er því útflutningur (X) að frádregnum innflutningi (M), eða X − M. Mismunurinn nefnist vöru- og þjónustujöfnuður; jákvæður mismunur er afgangur á jöfnuðinum. Í Bandaríkjunum var slíkur afgangur algengur á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar, eins og mynd 19.4(b) sýnir.
Frá upphafi níunda áratugarins hefur innflutningur Bandaríkjanna yfirleitt verið meiri en útflutningur og vöru- og þjónustujöfnuðurinn því verið neikvæður. Hallinn jókst mikið seint á tíunda áratugnum og um miðjan fyrsta áratug þessarar aldar. Mynd 19.4(b) sýnir jafnframt að bæði inn- og útflutningur jukust til lengri tíma, þótt samdrátturinn mikli 2008–2009 drægi tímabundið úr viðskiptum. Jafn mikill út- og innflutningur hefur engin bein nettóáhrif á VLF, en viðskiptin geta engu að síður breytt framleiðslusamsetningu, atvinnu og fjármagnsnotkun milli greina.
Ráðstöfunaruppgjör VLF má draga saman með eftirfarandi jöfnu:
Að skilja hvernig VLF er mæld er forsenda þess að greina tengsl í þjóðarbúskapnum og meta áhrif hagstjórnar.
Framleiðsluuppgjör VLF
Allt sem keypt er þarf fyrst að framleiða. Tafla 19.2 skiptir framleiðslu í fimm flokka: varanlegar vörur, óvaranlegar vörur, þjónustu, mannvirki og birgðabreytingar. Heildarniðurstaða framleiðsluuppgjörs er sú sama og niðurstaða ráðstöfunaruppgjörs; um er að ræða tvær hliðar sömu viðskipta. Mynd 19.5 sýnir samsetningu framleiðslunnar.
| Þættir VLF frá framleiðsluhlið (í billjónum Bandaríkjadala) | Hlutfall af heild | |
|---|---|---|
| Vörur | ||
| Varanlegar vörur | $3.5 | 16.7% |
| Óvaranlegar vörur | $2.8 | 13.4% |
| Þjónusta | $12.7 | 60.8% |
| Mannvirki | $1.9 | 9.1% |
| Birgðabreytingar | $0.0 | 0.0% |
| VLF alls | $20.9 | 100% |
Þar sem sérhver markaðsviðskipti hafa bæði kaupanda og seljanda hlýtur VLF að vera sú sama hvort sem hún er mæld út frá eftirspurn eða framleiðslu. Mynd 19.6 sýnir framleiðsluþættina sem hlutfall af VLF frá 1950.
Þegar rætt er um framleiðslu hugsa margir fyrst um áþreifanlegar, varanlegar vörur á borð við bíla og tölvur. Þjónusta er þó langstærsti hluti VLF og hlutdeild hennar hefur vaxið. Þar má meðal annars nefna heilbrigðisþjónustu, menntun, lögfræði- og fjármálaþjónustu. Störf í nútímahagkerfi felast því oft fremur í upplýsingavinnslu, samskiptum og þjónustu en framleiðslu á áþreifanlegum vörum.
Innan vöruframleiðslunnar er hlutdeild varanlegra vara, svo sem bíla og ísskápa, svipuð hlutdeild óvaranlegra vara á borð við matvæli og fatnað. Mannvirki ná meðal annars til íbúða, skrifstofuhúsnæðis, verslana og verksmiðja. Birgðir eru vörur sem fyrirtæki hafa framleitt en ekki enn selt. Þær minnka gjarnan þegar eftirspurn reynist meiri en fyrirtæki væntu, en aukast þegar salan verður minni.
Önnur leið til að mæla VLF: tekjuaðferðin
VLF má einnig mæla frá tekjuhlið. Sala framleiðslu skapar fyrirtækjum tekjur sem renna til launa, vaxta, arðs, leigu og hagnaðar. Með því að leggja saman allar tekjur sem verða til við framleiðslu ársins fæst því sama heildarniðurstaða og með framleiðslu- eða ráðstöfunaruppgjöri. Heildarverðmæti framleiðslu er, samkvæmt bókhaldslegri samsvörun, jafnt heildartekjunum sem framleiðslan skapar.
Vandinn við tvítalningu
VLF nær aðeins til endanlegra vara og þjónustu. Ef verðmæti hjólbarða væri fyrst talið hjá hjólbarðaframleiðanda og síðan aftur sem hluti af verði nýs vörubíls væri sama framleiðslan talin tvisvar. Slík tvítalning myndi ofmeta VLF.
Til að forðast tvítalningu er aðeins markaðsvirði endanlegra vara og þjónustu tekið með. Aðföng og millivörur—vörur sem eru notaðar við framleiðslu annarra vara—eru ekki taldar sérstaklega, því verðmæti þeirra er þegar innifalið í verði lokaafurðarinnar. Í vörubíladæminu er því verðmæti hjólbarðanna hluti af verði vörubílsins, en ekki sjálfstæður viðbótarliður í VLF.
Skilgreining VLF er einföld, en mælingin er umfangsmikil. Opinberir hagskýrslufræðingar þurfa að leggja saman framleiðslu sem nemur tugum billjóna Bandaríkjadala og endurskoða matið reglulega þegar ný gögn berast.
| Talið með í VLF | Ekki talið með í VLF |
|---|---|
| Neysla | Aðföng og millivörur |
| Fjárfesting fyrirtækja | Tilfærslugreiðslur og starfsemi utan markaðar |
| Kaup hins opinbera á vörum og þjónustu | Notaðar vörur |
| Hreinn útflutningur | Ólöglegar vörur |
Tafla 19.3 sýnir hvað fellur utan VLF. Notaðar vörur teljast ekki með að nýju, enda var framleiðsla þeirra talin þegar þær voru nýjar. Óframtalin þjónusta og ólögleg viðskipti ættu að meginreglu að teljast til framleiðslu, en eru oft ósýnileg í opinberum gögnum. Friedrich Schneider áætlaði til dæmis skuggahagkerfi Bandaríkjanna árið 2013 sem 6,6% af VLF, eða nærri tvær billjónir Bandaríkjadala. Tilfærslugreiðslur teljast ekki með vegna þess að þær eru ekki greiðsla fyrir nýja framleiðslu. Sama gildir um ómarkaðssetta heimilisframleiðslu, svo sem morgunmat sem fólk útbýr fyrir sig sjálft.
Aðrar leiðir til að mæla hagkerfið
VLF er aðeins einn af nokkrum náskyldum mælikvörðum á umfang efnahagsstarfsemi. Sömu framleiðslu má skoða sem heildarframleiðslu, heildarútgjöld eða heildartekjur, enda skapar sérhver sala bæði útgjöld kaupanda og tekjur seljanda.
Verg þjóðarframleiðsla (VÞF) fylgir framleiðslu innlendra aðila fremur en framleiðslu innan landamæra. Við VLF bætast þá tekjur innlendra fyrirtækja og vinnuafls erlendis, en tekjur erlendra aðila af starfsemi innanlands dragast frá. Munurinn á VLF og VÞF hefur verið lítill í Bandaríkjunum, um 0,2% á því tímabili sem heimildin lýsir, en getur verið mikill í löndum þar sem fjöldi íbúa vinnur erlendis eða erlend fyrirtæki eiga stóran hluta framleiðslunnar.
Hrein þjóðarframleiðsla (NNP) fæst með því að draga afskriftir efnislegs fjármagns frá VÞF. Afskriftir mæla verðrýrnun fjármagns vegna slits og öldrunar. Þjóðartekjur ná til tekna fyrirtækja og einstaklinga sem myndast við framleiðslu, en tekjur einstaklinga afmarkast við tekjur sem renna til fólks.
Vergar þjóðartekjur (GNI) mæla tekjur sem íbúar lands afla, hvort sem starfsemin fer fram innanlands eða erlendis. Mælikvarðinn fylgir því tekjum íbúa fremur en landfræðilegri staðsetningu framleiðslunnar. Alþjóðabankinn notar vergar þjóðartekjur á mann meðal annars við flokkun hagkerfa eftir tekjustigi.
Ekki þarf að leggja allar skilgreiningarnar á minnið, en mikilvægt er að bera saman sambærilegar stærðir. VLF eins lands eða árs á til dæmis ekki að bera saman við VÞF eða NNP annars lands eða árs án skýringar. Næsti Reiknaðu dæmið-rammi sýnir tengsl mælikvarðanna.