Mynd 19.1. Stundum er auðvelt að sjá hvernig efnahagslífinu vegnar, til dæmis þegar margir eiga erfitt með að ná endum saman. Á ljósmyndinni sést fólk standa í röð í kreppunni miklu og bíða eftir styrktarávísunum. Þegar sumum vegnar vel en öðrum illa getur hins vegar verið erfiðara að meta stöðu efnahagslífs heils lands. (Mynd: breytt útgáfa af „Waiting for relief checks. Calipatria, California“ eftir Dorothea Lange/Library of Congress Prints and Photographs Division, Washington, D.C. 20540, Bandaríkjunum; almenningseign)
Inngangur að þjóðhagslegu sjónarhorni
Þjóðhagfræði fjallar um hagkerfið í heild og samspil heilla hagkerfa. Hvað veldur efnahagssamdrætti? Hvers vegna getur atvinnuleysi haldist mikið eftir að samdráttarskeiði lýkur? Hvers vegna vaxa sum hagkerfi hraðar en önnur og hvers vegna eru lífskjör betri í sumum löndum? Þetta eru meðal þeirra spurninga sem þjóðhagfræðin fæst við. Í þjóðhagfræði er efnahagsstarfsemi allra heimila og fyrirtækja á öllum mörkuðum lögð saman til að finna heildareftirspurn og heildarframboð hagkerfisins. Þá kemur forvitnilegt fyrirbæri í ljós: niðurstaðan á þjóðhagsstigi er oft önnur en einföld summa örhagfræðilegu þáttanna. Það sem virðist skynsamlegt frá sjónarhóli einstaklings getur því haft óvænt eða jafnvel gagnstæð áhrif á þjóðhagsstigi. Ímyndaðu þér að þú sitjir í stórum áhorfendahópi, til dæmis á tónleikum eða körfuboltaleik. Nokkrir standa upp til að sjá betur, en skyggja þá á aðra sem þurfa einnig að standa upp. Að lokum standa næstum allir án þess að sjá betur en áður. Skynsamleg ákvörðun fárra einstaklinga—að standa upp til að sjá betur—vinnur þannig gegn tilgangi sínum þegar hópurinn allur gerir hið sama. Þetta er ekki dæmi úr þjóðhagfræði en er gagnleg samlíking.
Þjóðhagfræði er afar víðfeðmt viðfangsefni. Hvernig ætlum við að nálgast það? Mynd 19.2 sýnir þá uppbyggingu sem við fylgjum. Við skoðum þjóðhagfræði frá þremur hliðum:
Hver eru helstu markmið okkar fyrir þjóðarbúskapinn? (Þjóðhagfræðin sem fræðigrein hefur ekki markmið, en samfélagið setur sér markmið um þróun þjóðarbúsins.)
Hvaða greiningarramma geta hagfræðingar notað til að greina þjóðarbúskapinn?
Að lokum, hvaða hagstjórnartæki geta stjórnvöld notað til að stýra þjóðarbúskapnum?
Mynd 19.2. Skýringarmyndin sýnir meginviðfangsefni þjóðhagfræðinnar. Reiturinn til vinstri sýnir þau markmið þjóðarbúsins sem almennt er samstaða um. Miðreiturinn tilgreinir greiningarramma hagfræðinga fyrir þjóðhagslegar breytingar, svo sem verðbólgu og efnahagssamdrátt. Reiturinn til hægri sýnir þau tvö hagstjórnartæki sem alríkisstjórn Bandaríkjanna notar til að hafa áhrif á þjóðarbúskapinn.
Markmið
Þegar staða þjóðarbúsins í heild er metin er gagnlegt að líta til þriggja meginmarkmiða: hagvaxtar, lítils atvinnuleysis og lítillar verðbólgu.
Til lengri tíma ræður hagvöxtur miklu um lífskjör í landi. Hagfræðingar mæla hann sem hlutfallslega breytingu á raunvergri landsframleiðslu, það er VLF sem hefur verið leiðrétt fyrir verðbólgu. Meira en 3% hagvöxtur telst góður.
Atvinnuleysi, mælt með atvinnuleysishlutfallinu, er hlutfall vinnuaflsins sem er án atvinnu. Þegar fólk hefur ekki vinnu nýtir hagkerfið ekki dýrmæta auðlind—vinnuaflið—og framleiðsla vöru og þjónustu verður því minni. Atvinnuleysi er þó meira en hagtala; það varðar afkomu fólks. Þótt mælt atvinnuleysi verði líklega aldrei núll telja hagfræðingar 5% atvinnuleysi eða minna lágt og hagfellt.
Verðbólga er viðvarandi hækkun almenns verðlags og er mæld með vísitölu neysluverðs. Ef verð á matvælum, húsnæði og heilbrigðisþjónustu hækkar miklu hraðar en laun rýrna lífskjör og óánægja verður útbreidd. Lítil verðbólga, um 1–2%, er því mikilvægt markmið.
Greiningarrammar
Eins og fjallað er um í örhagfræðihluta bókarinnar eru kenningar og líkön meðal helstu verkfæra hagfræðinga (sjá Velkomin í hagfræði! til nánari umfjöllunar). Í örhagfræði notuðum við kenningar um framboð og eftirspurn. Í þjóðhagfræði notum við kenningar um heildareftirspurn (AD) og heildarframboð (AS). Í bókinni eru kynnt tvö sjónarhorn á þjóðhagfræði: nýklassíska sjónarhornið og keynesíska sjónarhornið. Hvort um sig hefur sína útgáfu af AD og AS. Með báðum sjónarhornunum færðu góðan skilning á því hvað knýr þjóðarbúskapinn.
Hagstjórnartæki
Stjórnvöld hafa tvö megintæki til að hafa áhrif á þjóðarbúskapinn. Hið fyrra er peningastefna, sem felst í stýringu peningamagns og vaxta. Hið síðara er ríkisfjármálastefna, sem felst í breytingum á útgjöldum hins opinbera og skattheimtu.
Í einum eða fleiri síðari köflum útskýrum við hvert atriði á mynd 19.2 ítarlega. Þegar þú kynnist þessum atriðum sérðu að markmiðin og hagstjórnartækin eru í fréttum nánast daglega.
