19.5 Hversu vel mælir VLF velsæld samfélagsins?

19.5 Hversu vel mælir VLF velsæld samfélagsins?

Verg landsframleiðsla (VLF) á mann endurspeglar hluta þess sem felst í lífskjörum. Fólksflutningar milli landa liggja til dæmis oft frá ríkjum með lága VLF á mann til ríkja þar sem hún er hærri. Það bendir til þess að tekjur og framleiðslugeta skipti miklu, þótt fleiri þættir ráði velsæld.

Lífskjör eru víðara hugtak en VLF. VLF mælir fyrst og fremst markaðsverðmæti framleiddrar vöru og þjónustu. Lífskjör ráðast einnig af heilsu, frítíma, öryggi, umhverfi, félagslegum tengslum og öðrum þáttum sem ganga ekki endilega kaupum og sölu. Því þarf að skoða bæði það sem VLF nær til og það sem hún skilur eftir.

Takmarkanir VLF sem mælikvarða á lífskjör

VLF telur útgjöld til umhverfisverndar, heilbrigðisþjónustu og menntunar, en ekki árangurinn sjálfan. Kostnaður við mengunarvarnir hækkar VLF án þess að mælikvarðinn segi hvort loft eða vatn hafi orðið hreinna. Heilbrigðisútgjöld segja ekki ein og sér hvernig lífslíkur eða ungbarnadauði þróast. Menntunarútgjöld mæla heldur ekki læsi, reikningsfærni eða annan námsárangur.

VLF telur þjónustu sem seld er á markaði en sleppir sambærilegri ólaunaðri vinnu. Greiðsla fyrir þrif eða garðslátt telst með; sama verk unnið á eigin heimili gerir það ekki. Bandarísk gögn sýna þessa takmörkun vel. Atvinnuþátttaka kvenna hækkaði úr um 42% árið 1970 í nær 60% á öðrum áratug 21. aldar, samkvæmt Vinnumálatölfræðistofnun Bandaríkjanna (e. Bureau of Labor Statistics). Hluti matargerðar, barnagæslu og annarrar þjónustu færðist þá af heimilum yfir á markað og jók mælda VLF, jafnvel þegar heildarmagn þjónustunnar breyttist lítið. Raworth leggur því til að mat á hagkerfinu geri bæði verðmetið og óverðmetið framlag sýnilegt. Ólaunuð umönnun og heimilisvinna er enn veruleg, einnig hjá fólki í fullu starfi.

VLF segir ekki hvernig tekjur eða neyslumöguleikar dreifast. VLF á mann er meðaltal og getur hækkað um 5% þótt ávinningurinn renni að mestu til fárra hópa og staða annarra batni lítið eða versni. Mælikvarðinn fangar heldur ekki fjölbreytni vöruúrvals. Sama heildarútgjald til brauðkaupa getur falið í sér eitt einhæft vöruúrval eða fjölmarga valkosti, en VLF greinir ekki þar á milli.

VLF segir einnig lítið um hvaða tækni og vörur standa til boða. Lífskjör ráðast ekki aðeins af kaupmætti heldur líka af möguleikum sem tæknin skapar. Árið 1950 var hvorki hægt að kaupa snjallsíma né einkatölvu, sama hve miklar tekjur kaupandinn hafði.

Aukin VLF jafngildir ekki alltaf aukinni velsæld. Endurbygging eftir náttúruhamfarir eykur mælda framleiðslu, en bætir fyrst og fremst tjón sem þegar varð. Útgjöld til öryggisvarna geta sömuleiðis hækkað VLF vegna aukinnar ógnar fremur en bættra lífskjara. VLF leggur markaðsverðmæti þessara útgjalda saman en dregur ekki frá glataðar eignir, óöryggi eða annan samfélagslegan kostnað sem olli þeim.

Ofmetur eða vanmetur aukin VLF batann á lífskjörum?

Þar sem VLF á mann fangar lífskjör aðeins að hluta getur hún vaxið á sama tíma og heilsa, umhverfi eða aðrir ómældir þættir versna. VLF-gögn ein og sér duga því ekki til að meta velsæld. Samt sýna reynslugögn yfirleitt að viðvarandi aukning VLF á mann fylgir mörgum, en ekki öllum, umbótum í lífskjörum.

Að sumu leyti vanmetur aukning VLF bata lífskjara. Í Bandaríkjunum hefur dæmigerð vinnuvika styst úr um 60 stundum fyrir rúmri öld í innan við 40 stundir, en aukinn frítími telst ekki til framleiðslu. Lífslíkur, heilsa og menntun hafa batnað, loft og vatn hafa almennt orðið hreinni frá 1970 og ný tækni hefur aukið möguleika í samskiptum, ferðalögum, afþreyingu og heilbrigðisþjónustu. Vöruúrval hefur einnig breikkað. Þar sem VLF fangar þessa þætti aðeins óbeint getur raunverulegur bati lífskjara verið meiri en vöxtur VLF gefur til kynna.

Aðrir þættir geta leitt til ofmats. Aukinn umferðarþungi, tekjuójöfnuður og útgjöld vegna óöryggis geta fylgt meiri markaðsframleiðslu án samsvarandi bata á velsæld. Þegar þjónusta færist úr ólaunaðri heimilisvinnu yfir á markað hækkar mæld VLF einnig, jafnvel þótt heildarmagn þjónustunnar breytist lítið. Túlkun VLF þarf því alltaf að styðjast við fleiri mælikvarða.

VLF er grófur en gagnlegur mælikvarði

Há VLF er ekki eina markmið þjóðhagsstefnu eða opinberrar stefnu. Mælikvarðinn lýsir ekki velsæld nákvæmlega, en hann mælir markaðsframleiðslu vel og sýnir mikilvægar breytingar á störfum og tekjum. Í flestum löndum fer viðvarandi aukning VLF á mann jafnframt saman við framfarir í menntun, heilbrigði og umhverfisvernd, þótt tengslin séu hvorki sjálfvirk né fullkomin.

Engin ein tala getur fangað jafn vítt hugtak og lífskjör. VLF á mann er engu að síður gagnlegur grófmælikvarði, svo framarlega sem hún er túlkuð með upplýsingum um dreifingu, heilsu, umhverfi, frítíma og aðra þætti velsældar.