99 Þroski á lífsleiðinni
Lykilhugtök
Lykilhugtök
- aðhæfing
- breyting á skema þannig að það rúmi nýjar upplýsingar sem eru ólíkar því sem þegar var vitað
- unglingsár
- þroskatímabil sem hefst við kynþroska og lýkur við upphaf fullorðinsára
- nýrnahettuþroski
- þroski nýrnahettna
- fyrirframgefin fyrirmæli
- skriflegt lögformlegt skjal sem tilgreinir tiltekin inngrip sem einstaklingur vill fá eða vill hafna; sjá einnig lífsskrá
- samlögun
- aðlögun skema með því að bæta við upplýsingum sem líkjast því sem þegar er vitað
- tengsl
- langvarandi tenging eða tilfinningalegt samband við aðra
- skipandi uppeldisaðferð
- uppeldisaðferð þar sem foreldrar leggja mikla áherslu á aðlögun að reglum og hlýðni, eru oft ósveigjanlegir og sýna barninu litla hlýju
- leiðandi uppeldisaðferð
- uppeldisaðferð þar sem foreldrar gera sanngjarnar kröfur, setja samræmd mörk, sýna hlýju og ástúð og hlusta á sjónarmið barnsins
- forðandi tengsl
- tengsl sem einkennast af því að barnið svarar foreldri lítið, notar foreldrið ekki sem örugga höfn og virðist ekki kippa sér upp við að foreldrið fari
- vitsmunaþroski
- svið þroska á lífsleiðinni sem fjallar um nám, athygli, minni, tungumál, hugsun, rökhugsun og sköpunargáfu
- hugræn samkennd
- hæfni til að setja sig í spor annarra og finna til umhyggju fyrir öðrum
- getnaður
- þegar sáðfruma frjóvgar eggfrumu og myndar okfrumu
- stig hlutbundinna aðgerða
- þriðja stigið í kenningu Piagets um vitsmunaþroska; frá um 7 til 11 ára aldri geta börn hugsað rökrétt um raunverulega, hlutbundna atburði
- varðveisla
- sú hugmynd að þó útliti einhvers sé breytt sé það enn jafnt að stærð, rúmmáli eða fjölda svo framarlega sem engu er bætt við eða tekið í burtu
- samfelldur þroski
- sú sýn að þroski sé uppsafnandi ferli þar sem núverandi færni batnar smám saman
- næmisskeið
- tímabil á fósturskeiði þegar tilteknir líkamshlutar eða líffæri þroskast
- þroskaáfangi
- um það bil sá aldur sem börn ná tilteknum viðmiðsbundnum atburðum í þroska
- ósamfelldur þroski
- sú sýn að þroski eigi sér stað á sérstökum stigum sem koma fram á tilteknum tímum eða aldri
- óskipulögð tengsl
- tengsl sem einkennast af undarlegri hegðun barns gagnvart foreldri; tegund tengsla sem sést oftast hjá börnum sem hafa orðið fyrir ofbeldi
- fyrirmæli um endurlífgunartakmörkun (DNR)
- lögformlegt skjal sem kveður á um að ef einstaklingur hættir að anda eða hjarta hans stöðvast skuli heilbrigðisstarfsfólk ekki grípa til endurlífgunaraðgerða
- sjálflægni
- erfiðleikar barns á foraðgerðastigi við að setja sig í spor annarra
- fósturvísir
- fjölfruma lífvera á fyrstu stigum þroska
- mótunarár fullorðinsára
- nýlega skilgreint tímabil í þroska á lífsleiðinni frá 18 ára aldri fram á miðjan þriðja áratuginn; ungt fólk er lengur að ljúka háskóla, fá starf, ganga í hjónaband og stofna fjölskyldu
- fínhreyfingar
- notkun vöðva í fingrum, tám og augum til að samhæfa smáar hreyfingar
- stig formlegra aðgerða
- lokastigið í kenningu Piagets um vitsmunaþroska; frá 11 ára aldri og upp úr geta börn tekist á við óhlutbundnar hugmyndir og ímyndaðar aðstæður
- kynkirtlaþroski
- þroski kynkirtla
- grófhreyfingar
- notkun stórra vöðvahópa til að stjórna handleggjum og fótleggjum í stórum líkamshreyfingum
- umboðsmaður í heilbrigðismálum
- lögformlegt skjal sem tilnefnir tiltekinn einstakling til að taka læknisfræðilegar ákvarðanir fyrir sjúkling ef hann getur ekki talað fyrir sig sjálfur
- líknarþjónusta
- þjónusta sem styður virðuleg lífslok, veitir verkjastillingu í mannúðlegu og þægilegu umhverfi og fer yfirleitt fram utan sjúkrahúss
- lífsskrá
- skriflegt lögformlegt skjal sem tilgreinir tiltekin inngrip sem einstaklingur vill fá eða vill hafna; getur falið í sér tilnefningu umboðsmanns í heilbrigðismálum
- tíðabyrjun
- upphaf tíðablæðinga; um 12-13 ára aldur
- mítósa
- ferli frumuskiptingar
- hreyfifærni
- hæfni til að hreyfa líkamann og handleika hluti
- erfðir
- gen og líffræði
- nýburaviðbrögð
- meðfædd sjálfvirk svörun við tilteknu áreiti sem öll heilbrigð börn fæðast með
- viðmiðunarnálgun
- rannsókn á þroska með því að nota viðmið, eða meðalaldur, þegar flest börn ná tilteknum þroskaáföngum
- umhverfi
- umhverfi og menning
- hlutfesta
- sú hugmynd að hlutur sé enn til þótt hann sé ekki í augsýn
- eftirlátssöm uppeldisaðferð
- uppeldisaðferð þar sem foreldrar gera fáar kröfur og beita sjaldan refsingum
- líkamlegur þroski
- svið þroska á lífsleiðinni sem fjallar um vöxt og breytingar á líkama og heila, skynfærum, hreyfifærni, heilsu og vellíðan
- fylgja
- líffæri tengt leginu sem veitir fóstri í þroska næringu og súrefni
- mæðravernd
- heilbrigðisþjónusta á meðgöngu sem fylgist með heilsu bæði móður og fósturs
- foraðgerðastig
- annað stigið í kenningu Piagets um vitsmunaþroska; frá 2 til 7 ára aldurs læra börn að nota tákn og tungumál en skilja ekki hugrænar aðgerðir og hugsa oft órökrétt
- fyrsta stigs kyneinkenni
- líffæri sem eru sérstaklega nauðsynleg fyrir æxlun
- sálkynferðislegur þroski
- ferli sem Freud lagði til þar sem ánægjuleitandi hvatir beinast að mismunandi kynörvunarsvæðum líkamans eftir því sem fólk fer í gegnum fimm stig lífsins
- sálfélagslegur þroski
- svið þroska á lífsleiðinni sem fjallar um tilfinningar, persónuleika og félagsleg tengsl
- sálfélagslegur þroski
- ferli sem Erikson lagði til þar sem fólk leysir félagsleg verkefni á átta stigum lífsins frá ungbarnaaldri til fullorðinsára
- mótþróatengsl
- tengsl sem einkennast af því að barnið sýnir viðloðandi hegðun og hafnar foreldrinu þegar foreldrið reynir að eiga samskipti við það
- afturkræfni
- lögmál um að hægt sé að breyta hlutum en færa þá síðan aftur í upprunalegt form eða ástand
- skema
- hugtak eða hugrænt líkan sem hjálpar okkur að flokka og túlka upplýsingar
- annars stigs kyneinkenni
- líkamleg merki um kynþroska sem tengjast ekki kynfærum beint
- örugg tengsl
- tengsl sem einkennast af því að barnið notar foreldrið sem örugga höfn til að kanna umhverfið út frá
- örugg höfn
- nærvera foreldris sem veitir ungbarni eða smábarni öryggistilfinningu þegar það kannar umhverfi sitt
- skynhreyfistig
- fyrsta stigið í kenningu Piagets um vitsmunaþroska; frá fæðingu til 2 ára aldurs lærir barn um heiminn með skynfærum og hreyfihegðun
- kenningin um félagstilfinningalegt val
- félagslegum stuðningi og vinatengslum fækkar að fjölda til en þau haldast jafn náin, ef ekki nánari, en fyrr á ævinni
- sáðlátsbyrjun
- fyrsta sáðlát drengs
- stig siðferðilegrar rökhugsunar
- ferli sem Kohlberg lagði til; fólk fer í gegnum þrjú stig siðgæðisþroska
- skapgerð
- meðfæddir eiginleikar sem hafa áhrif á hvernig einstaklingur hugsar, hegðar sér og bregst við umhverfinu
- vansköpunarvaldur
- líffræðilegur, efnafræðilegur eða eðlisfræðilegur umhverfisþáttur sem veldur skaða á fósturvísi eða fóstri í þroska
- afskiptalaus uppeldisaðferð
- uppeldisaðferð þar sem foreldrar eru áhugalausir og afskiptalitlir og stundum nefndir vanrækslufullir; þeir svara ekki þörfum barnsins og gera tiltölulega fáar kröfur
- okfruma
- fruma sem verður til þegar sáðfruma og eggfruma sameinast við getnað; hún byrjar sem ein fruma og skiptir sér hratt til að mynda fósturvísi og fylgju