2.4.1 Ákvarða lengd ferilsins y = f ( x ) , milli tveggja punkta.
2.4.2 Ákvarða lengd ferilsins x = g ( y ) , milli tveggja punkta.
2.4.3 Finna yfirborðsflatarmál snúðflatar.
Í þessum hluta notum við ákveðin heildi til að finna bogalengd ferils. Líta má á bogalengd sem vegalengdina sem farin væri eftir ferlinum. Bogalengd kemur fyrir í mörgum hagnýtum verkefnum. Ef eldflaug er skotið á loft eftir fleygboga gætum við viljað vita hve langt hún fer. Ef ferill á korti táknar veg gætum við sömuleiðis viljað vita hve langt þarf að aka til að komast á áfangastað.
Fyrst reiknum við bogalengd ferla sem skilgreindir eru sem föll af og beitum síðan sama ferli á ferla sem skilgreindir eru sem föll af (Ferlið er hið sama, en hlutverkum og er víxlað.) Aðferðirnar við að finna bogalengd má útvíkka til að finna yfirborðsflatarmál snúðflatar og í lok hlutans skoðum við það hugtak.
Bogalengd ferilsins y = f ( x )
Við fyrri notkun heildunar kröfðumst við þess að fallið væri heildanlegt eða jafnvel samfellt. Við útreikning bogalengdar gerum við hins vegar strangari kröfur til Við krefjumst þess að sé deildanlegt og að afleiðan sé samfelld. Föll með samfellda afleiðu nefnast þjál. (Þessi eiginleiki kemur aftur fyrir í síðari köflum.)
Látum vera þjált fall skilgreint á Við viljum reikna lengd ferilsins frá punktinum að punktinum Fyrst nálgum við lengd ferilsins með línustrikum. Fyrir látum við vera reglulega skiptingu á Fyrir drögum við síðan línustrik frá punktinum að punktinum Þótt eðlilegt gæti virst að nota lárétt eða lóðrétt línustrik viljum við að línustrikin nálgi ferilinn eins vel og unnt er. Mynd 2.37 sýnir þessa smíð þegar
Mynd 2.37. Nálga má lengd ferils með því að leggja saman lengdir línustrika.
Til að finna lengd hvers línustriks skoðum við breytingu á lóðréttri og láréttri fjarlægð á hverju bili. Þar sem skiptingin er regluleg er breyting láréttu fjarlægðarinnar á hverju bili Breyting lóðréttu fjarlægðarinnar er hins vegar mismunandi eftir bilum og því látum við tákna hana á bilinu eins og sýnt er á mynd 2.38. Takið eftir að sum (eða öll) kunna að vera neikvæð.
Mynd 2.38. Dæmigert línustrik nálgar ferilinn á bilinu
Samkvæmt setningu Pýþagórasar er lengd línustriksins Einnig má rita þetta sem Samkvæmt meðalgildissetningunni er nú til punktur þannig að Lengd línustriksins er því gefin með Þegar lengdir allra línustrikanna eru lagðar saman fæst
Þetta er Riemann-summa. Þegar markgildið er tekið þegar fæst
Við tökum niðurstöðurnar saman í eftirfarandi setningu.
Takið eftir að við heildum segð sem inniheldur og því þarf að tryggja að sé heildanlegt. Þess vegna krefjumst við þess að sé þjált. Næsta dæmi sýnir hvernig setningunni er beitt.
Dæmi 2.18
Bogalengd falls af x reiknuð
Látum Reiknið bogalengd grafs á bilinu Námundið svarið að þremur aukastöfum.
Lausn
Við höfum svo að Bogalengdin er því
Setjum Þá er Þegar er og þegar er Því fæst
Þótt gagnlegt sé að hafa formúlu fyrir bogalengd getur þessi setning leitt til segða sem erfitt er að heilda. Við kynnum okkur nokkrar heildunaraðferðir í Inngangi að heildunaraðferðum. Í sumum tilvikum þarf að nota tölvu eða reiknivél til að nálga gildi heildisins.
Dæmi 2.19
Tölva eða reiknivél notuð til að finna bogalengd falls af x
Látum Reiknið bogalengd grafs á bilinu
Lausn
Við höfum svo að Bogalengdin er þá gefin með
Þegar gildi heildisins er nálgað með tölvu fæst
Bogalengd ferilsins x = g ( y )
Við höfum nú séð hvernig nálga má lengd ferils með línustrikum. Til að finna bogalengd grafs falls af endurtökum við sama ferli. Í þetta sinn er skiptingarásinn , ekki Mynd 2.39 sýnir dæmigert línustrik.
Mynd 2.39. Dæmigert línustrik yfir bilinu
Lengd línustriksins er þá sem einnig má rita sem Ef við fylgjum nú sömu útleiðslu og áður fæst formúla fyrir bogalengd fallsins
Dæmi 2.20
Bogalengd falls af y reiknuð
Látum Reiknið bogalengd grafs á bilinu
Lausn
Við höfum svo að Bogalengdin er þá
Þegar gildi þessa heildis er nálgað með tölvu fæst
Yfirborðsflatarmál snúðflatar
Útvíkka má aðferðirnar sem við notuðum til að finna bogalengd ferils þannig að þær gefi yfirborðsflatarmál snúðflatar. Yfirborðsflatarmál er heildarflatarmál ytra borðs hlutar. Fyrir hluti eins og teninga eða múrsteina er yfirborðsflatarmál hlutarins summa flatarmáls allra hliða hans. Fyrir sveigða fleti er staðan nokkru flóknari. Látum vera óneikvætt þjált fall á bilinu Við viljum finna yfirborðsflatarmál snúðflatarins sem myndast þegar grafi er snúið um , eins og sýnt er á næstu mynd.
Mynd 2.40. (a) Ferill sem táknar fallið (b) Snúðflöturinn sem myndast þegar grafi er snúið um
Eins og við höfum oft gert áður skiptum við bilinu og nálgum yfirborðsflatarmálið með því að reikna yfirborðsflatarmál einfaldari forma. Við byrjum á að nálga ferilinn með línustrikum, eins og fyrr í þessum hluta. Fyrir látum við vera reglulega skiptingu á Fyrir drögum við síðan línustrik frá punktinum að punktinum Nú snúum við þessum línustrikum um til að fá nálgun á snúðfletinum, eins og sýnt er á næstu mynd.
Mynd 2.41. (a) nálgað með línustrikum. (b) Snúðflöturinn sem myndast þegar línustrikunum er snúið um
Takið eftir að þegar hverju línustriki er snúið um ásinn myndar það ræmu. Ræmurnar eru í raun hlutar af keilum (hugsið ykkur ískeilu þar sem mjói endinn hefur verið skorinn af). Slíkur hluti keilu kallast keilustúfur.
Til að finna yfirborðsflatarmál ræmunnar þurfum við að finna hliðarflatarmál keilustúfsins, (flatarmál hallandi ytra borðsins eingöngu, án flatarmáls efri og neðri grunnflatanna). Látum og vera geisla víðari og mjórri enda keilustúfsins og látum vera hliðarlengd hans, eins og sýnt er á næstu mynd.
Mynd 2.42. Keilustúfur getur nálgað lítinn hluta yfirborðsflatarmáls.
Við vitum að hliðarflatarmál keilu er gefið með
þar sem er geisli grunnflatar keilunnar og er hliðarlengdin (sjá næstu mynd).
Mynd 2.43. Hliðarflatarmál keilunnar er gefið með
Þar sem líta má á keilustúf sem hluta keilu fæst hliðarflatarmál hans með því að draga hliðarflatarmál minni keilunnar (mjóa keilutoppsins sem skorinn var af) frá hliðarflatarmáli allrar keilunnar (sjá næstu mynd).
Mynd 2.44. Hliðarflatarmál keilustúfs reiknað.
Þversnið litlu og stóru keilunnar mynda einslaga þríhyrninga og því sést að
Þegar leyst er fyrir fæst
Þá er hliðarflatarmál keilustúfsins (SA) jafnt
Nú notum við þessa formúlu til að reikna yfirborðsflatarmál hverrar ræmu sem myndast þegar línustrikunum er snúið um Dæmigerð ræma er sýnd á næstu mynd.
Mynd 2.45. Dæmigerð ræma sem notuð er til að ákvarða yfirborðsflatarmál.
Takið eftir að hliðarlengd þessa keilustúfs er einmitt lengd línustriksins sem myndaði hann. Þegar formúlunni fyrir yfirborðsflatarmál er beitt fæst því
Nú beitum við meðalgildissetningunni, eins og við útleiðslu formúlunnar fyrir bogalengd, til að velja þannig að Þá fæst
Þar að auki er samfellt og því segir milligildissetningin að til sé punktur þannig að og því fæst
Nálgun á yfirborðsflatarmáli alls snúðflatarins er þá gefin með
Þetta líkist mjög Riemann-summu, nema að föllin eru reiknuð í tveimur ólíkum punktum, og á bilinu Þótt við förum ekki yfir smáatriðin hér kemur í ljós að vegna þess að er þjált fæst sama markgildi og fyrir Riemann-summu þegar þrátt fyrir ólíka matsstaði. Þetta er skiljanlegt út frá innsæi. Bæði og eru á bilinu og þegar nálgast bæði og punktinn Þeim sem vilja kynna sér smáatriðin er bent á kennslubók í framhaldsstærðfræðigreiningu.
Þegar markgildið er tekið þegar fæst
Eins og fyrir bogalengd má leiða út sambærilega formúlu fyrir föll af og fá yfirborðsflatarmál snúðflata um Niðurstöðurnar eru teknar saman í eftirfarandi setningu.
Dæmi 2.21
Yfirborðsflatarmál snúðflatar reiknað 1
Látum á bilinu Finnið yfirborðsflatarmál flatarins sem myndast þegar grafi er snúið um Námundið svarið að þremur aukastöfum.
Lausn
Graf og snúðflöturinn eru sýnd á næstu mynd.
Mynd 2.46. (a) Graf f ( x ) . (b) Snúðflöturinn.
Við höfum Þá eru og Því fæst
Setjum Þá er Þegar er og þegar er Því fæst
Dæmi 2.22
Yfirborðsflatarmál snúðflatar reiknað 2
Látum Skoðið þann hluta ferilsins þar sem Finnið yfirborðsflatarmál flatarins sem myndast þegar grafi er snúið um
Lausn
Takið eftir að ferlinum er snúið um og bilið er gefið með tilliti til því viljum við umrita fallið sem fall af y. Þá fæst Graf og snúðflöturinn eru sýnd á næstu mynd.
Mynd 2.47. (a) Graf g ( y ) . (b) Snúðflöturinn.
Við höfum svo að og Þá fæst
Setjum Þá er Þegar er og þegar er Þá fæst
Æfingar í hluta 2.4
Finnið bogalengd grafanna á gefnu bili í eftirfarandi æfingum.
165.
166.
167.
168.
Veljið eitthvert línulegt fall og eitthvert bil Ákvarðið lengd grafs fallsins og sannið síðan með rúmfræði að lengdin sé rétt.
169.
Finnið yfirborðsflatarmál flatarins sem myndast þegar ferlinum er snúið um frá til eins og sýnt er hér.
170.
Finnið yfirborðsflatarmál flatarins sem myndast þegar ferlinum er snúið um frá til
Finnið bogalengd grafa fallanna af á gefnu bili í eftirfarandi æfingum. Ef ekki er unnt að reikna heildið nákvæmlega skal nota tæknibúnað til að nálga það.
171.
á
172.
á
173.
á
174.
frá til
175.
[T] frá til
176.
á
177.
á
178.
á
179.
á
180.
[T] á
Finnið bogalengd grafa fallanna af á gefnu bili í eftirfarandi æfingum. Ef ekki er unnt að reikna heildið nákvæmlega skal nota tæknibúnað til að nálga það.
181.
frá til
182.
á
183.
frá til
184.
[T] frá til
185.
á
186.
frá til
187.
[T] frá til
188.
[T] frá til
189.
[T] á
190.
[T] frá til
Í eftirfarandi æfingum skuluð þið finna yfirborðsflatarmál flatarins sem myndast þegar hverjum ferli er snúið um Ef ekki er unnt að reikna heildið nákvæmlega skal nota reiknivél til að nálga það.
191.
frá til
192.
frá til
193.
á
194.
[T] á
195.
á
196.
á
197.
á
198.
[T] á
Í eftirfarandi æfingum skuluð þið finna yfirborðsflatarmál flatarins sem myndast þegar hverjum ferli er snúið um Ef ekki er unnt að reikna heildið nákvæmlega skal nota reiknivél til að nálga það.
199.
á
200.
á
201.
á
202.
[T] frá til
203.
á
204.
[T] frá til
205.
[T] frá til
206.
[T] frá til
207.
Lampafótur er myndaður með því að snúa fjórðungi hringsins um frá til eins og sýnt er hér. Setjið fram heildi fyrir yfirborðsflatarmál þessa flatar og reiknið það.
208.
Ljósapera er kúla með geislann tommu og neðsti hlutinn hefur verið skorinn af svo hún passi nákvæmlega á sívalning með geislann tommu og lengdina tommu, eins og sýnt er hér. Kúlan er skorin af að neðan svo hún passi nákvæmlega á sívalninginn og því er geisli skurðarins tommu. Finnið yfirborðsflatarmálið (án efri og neðri grunnflatar sívalningsins).
209.
[T] Lampaskermur er myndaður með því að snúa um frá til eins og sýnt er hér. Ákvarðið hve mikið efni þarf til að búa til lampaskerminn, það er yfirborðsflatarmálið, með nákvæmni upp á fjóra aukastafi.
210.
[T] Akkeri dregst á eftir báti samkvæmt fallinu þar sem táknar dýptina undir bátnum og lárétta fjarlægð akkerisins frá skut bátsins. Ef akkerið er fet undir bátnum, hve langt reipi þarf að draga inn til að ná akkerinu? Námundið svarið að þremur aukastöfum.
211.
[T] Verið er að byggja brú sem verður fet að lengd. Ætlunin er að bæta við skrautreipi í laginu þar sem er fjarlægðin í fetum frá öðrum enda brúarinnar. Finnið hve mörg heil fet af reipi þarf að kaupa.
Finnið nákvæma bogalengd í eftirfarandi dæmum á gefnu bili.
212.
frá til (Ábending: Rifjið upp hornaföllsformúlur.)
213.
[T] Teiknið gröf og Fyrir þegar stækkar, setjið fram tilgátu um bogalengdina frá til Reiknið síðan lengd þessara þriggja falla og kannið hvort tilgátan var rétt.
214.
Berið saman lengd fleygbogans og línunnar frá þegar stækkar. Hverju takið þið eftir?
215.
Reiknið lengd frá Sýnið að frá til sé tvöfalt lengri. Teiknið gröf beggja falla og útskýrið hvers vegna svo er.
216.
[T] Hvor ferill er lengri milli og breiðboginn eða línan
217.
Útskýrið hvers vegna yfirborðsflatarmálið er óendanlegt þegar er snúið um fyrir en rúmmálið er endanlegt.