5.4.1 Nota samanburðarprófið til að kanna samleitni raðar.
5.4.2 Nota samanburð með markgildi til að ákvarða samleitni raðar.
Við höfum séð að heildisprófið gerir okkur kleift að ákvarða samleitni eða sundurleitni raðar með því að bera hana saman við samsvarandi óeiginlegt heildi. Í þessum hluta sýnum við hvernig samanburðarpróf eru notuð til að ákvarða samleitni eða sundurleitni raðar með því að bera hana saman við röð sem vitað er hvort sé samleitin eða ósamleitin. Yfirleitt eru þessi próf notuð til að ákvarða samleitni raða sem líkjast geómetrískum röðum eða p-röðum.
Samanburðarprófið
Í síðustu tveimur hlutum fjölluðum við um tvo stóra flokka raða: geómetrískar raðir og p-raðir. Við vitum nákvæmlega hvenær þessar raðir eru samleitnar og hvenær þær eru ósamleitnar. Hér sýnum við hvernig nota má samleitni eða sundurleitni þeirra til að sanna samleitni eða sundurleitni annarra raða með aðferð sem kallast samanburðarprófið.
Lítum til dæmis á röðina
Þessi röð líkist samleitnu röðinni
Þar sem liðir beggja raðanna eru jákvæðir er runa hlutsummanna fyrir hvora röð einhalla vaxandi. Þar að auki gildir
fyrir allar jákvæðar heiltölur að hlutsumman í röðinni uppfyllir
(Sjá mynd 5.16 (a) og töflu 5.1.) Þar sem röðin hægra megin er samleitin er runan takmörkuð að ofan. Við ályktum að sé einhalla vaxandi runa sem er takmörkuð að ofan. Samkvæmt setningunni um einhalla runur er því samleitin og þar með er
samleitin.
Lítum á sambærilegan hátt á röðina
Þessi röð líkist ósamleitnu röðinni
Runa hlutsummanna er einhalla vaxandi fyrir hvora röð og
fyrir sérhverja jákvæða heiltölu Því uppfyllir hlutsumman í röðinni
(Sjá mynd 5.16 (b) og töflu 5.2.) Þar sem röðin stefnir á óendanlegt og er því ósamleitin, er runa hlutsummanna ótakmörkuð. Þar af leiðandi er ótakmörkuð runa og því ósamleitin. Við ályktum að
sé ósamleitin.
Mynd 5.16. (a) Sérhver hlutsumma gefnu raðarinnar er minni en samsvarandi hlutsumma samleitnu (b) Sérhver hlutsumma gefnu raðarinnar er stærri en samsvarandi hlutsumma ósamleitnu harmonísku raðarinnar.
k
1
2
3
4
5
6
7
8
∑ n = 1 k 1/n 2 + 1
0.5
0.7
0.8
0.8588
0.8973
0.9243
0.9443
0.9597
∑ n = 1 k 1/n 2
1
1.25
1.3611
1.4236
1.4636
1.4914
1.5118
1.5274
k
1
2
3
4
5
6
7
8
∑ n = 1 k 1/n − 1 / 2
2
2.6667
3.0667
3.3524
3.5746
3.7564
3.9103
4.0436
∑ n = 1 k 1/n
1
1.5
1.8333
2.0933
2.2833
2.45
2.5929
2.7179
Sönnun
Við sönnum i-lið. Sönnun ii-liðar er mótgilding i-liðar. Látum vera runu hlutsummanna sem tilheyrir og látum Þar sem liðirnir
Runa hlutsummanna er því vaxandi. Þar að auki, þar sem fyrir öll fæst
Því fæst fyrir öll
Þar sem er endanleg tala ályktum við að runan sé takmörkuð að ofan. Því er vaxandi runa sem er takmörkuð að ofan. Samkvæmt setningunni um einhalla runur er samleitin og þar með er röðin samleitin.
□
Til að nota samanburðarprófið til að ákvarða samleitni eða sundurleitni raðarinnar þarf að finna hentuga röð til samanburðar. Þar sem við þekkjum samleitnieiginleika geómetrískra raða og p-raða eru þær oft notaðar. Ef til er heiltala þannig að fyrir öll sé sérhver liður minni en samsvarandi liður í þekktri samleitinni röð, þá er samleitin. Á sambærilegan hátt, ef til er heiltala þannig að fyrir öll sé sérhver liður stærri en samsvarandi liður í þekktri ósamleitinni röð, þá er ósamleitin.
Dæmi 5.17
Samanburðarprófið notað
Notið samanburðarprófið til að ákvarða hvort hver eftirfarandi röð sé samleitin eða ósamleitin.
Lausn
Berum saman við Þar sem er p-röð með er hún samleitin. Þar að auki gildir fyrir sérhverja jákvæða heiltölu Við getum því ályktað að sé samleitin.
Berum saman við Þar sem er geómetrísk röð með og er hún samleitin. Einnig gildir fyrir sérhverja jákvæða heiltölu Því sjáum við að er samleitin.
Berum saman við Þar sem fyrir sérhverja heiltölu og er ósamleitin, fæst að er ósamleitin.
Samanburður með markgildi
Samanburðarprófið virkar vel ef við getum fundið samanburðarröð sem uppfyllir forsendur prófsins. Stundum getur þó verið erfitt að finna hentuga röð. Lítum á röðina
Eðlilegt er að bera þessa röð saman við samleitnu röðina
Hún uppfyllir þó ekki þá forsendu sem þarf til að nota samanburðarprófið, því
fyrir allar heiltölur Við gætum leitað að annarri röð til samanburðar við en sýnum þess í stað hvernig samanburður með markgildi er notaður til að bera saman
Skoðum hugmyndina að baki samanburði með markgildi. Lítum á tvær raðir og Látum liði þeirra vera . Þá reiknum við
Ef
þá gildir, þegar er nægilega stórt, að Því eru annaðhvort báðar raðirnar samleitnar eða báðar ósamleitnar. Fyrir raðirnar og sjáum við að
Þar sem er samleitin ályktum við að
sé samleitin.
Samanburð með markgildi má nota í tveimur öðrum tilvikum. Gerum ráð fyrir að
Í þessu tilviki er takmörkuð runa. Því er til fasti þannig að Ef er samleitin, þá er því samleitin. Gerum hins vegar ráð fyrir að
Í þessu tilviki er ótakmörkuð runa. Fyrir sérhvern fasta er því til heiltala þannig að fyrir öll Ef er ósamleitin, þá er því einnig ósamleitin.
Athugið að ef og er ósamleitin, þá gefur samanburður með markgildi engar upplýsingar. Á sama hátt gefur prófið engar upplýsingar ef og er samleitin. Lítum til dæmis á raðirnar og Þær eru báðar p-raðir með og hvor um sig. Þar sem er röðin ósamleitin. Hins vegar, þar sem er röðin samleitin. Gerum nú ráð fyrir að við reynum að beita samanburði með markgildi og notum samleitnu sem samanburðarröð. Fyrst sjáum við að
Á sama hátt sjáum við að
Ef þegar er samleitin, fáum við því engar upplýsingar um samleitni eða sundurleitni
Dæmi 5.18
Samanburður með markgildi notaður
Notið samanburð með markgildi til að ákvarða hvort hver eftirfarandi röð sé samleitin eða ósamleitin. Ef prófið á ekki við skal taka það fram.
Lausn
Berum þessa röð saman við Reiknum Þar sem er ósamleitin leiðir af samanburði með markgildi að er ósamleitin.
Berum þessa röð saman við Við sjáum að Því er Þar sem er samleitin ályktum við að sé samleitin.
Þar sem berum við saman við Við sjáum að Til að ákvarða reiknum við, þegar , markgildi raungilda fallsins Þessi tvö markgildi eru jöfn og með því að skipta þannig yfir getum við notað reglu l’Hôpital. Við fáum Því er og þar af leiðandi Þar sem markgildið er en er ósamleitin, gefur samanburður með markgildi engar upplýsingar. Berum þess í stað saman við . Í því tilviki er Þar sem markgildið er en er samleitin, gefur prófið enn engar upplýsingar. Prófum því röð sem liggur milli þeirra tveggja sem þegar hafa verið prófaðar. Veljum röðina og sjáum að Til að ákvarða reiknum við, þegar , markgildi raungilda fallsins Með reglu l’Hôpital fæst Þar sem markgildið er og er samleitin, getum við ályktað að sé samleitin.
Æfingar í undirkafla 5.4
Notið samanburðarprófið til að ákvarða hvort eftirfarandi raðir séu samleitnar.
194.
þar sem
195.
þar sem
196.
197.
198.
199.
200.
201.
202.
203.
204.
205.
206.
Notið samanburð með markgildi til að ákvarða hvort hver eftirfarandi röð sé samleitin eða ósamleitin.
207.
208.
209.
210.
211.
212.
213.
214.
215.
216.
217.
218.
219.
220.
(Vísbending:
221.
(Vísbending: og því
222.
Er samleitin ef gildi er nægilega stórt? Ef svo er, fyrir hvaða gildi
223.
Er samleitin ef gildi er nægilega stórt? Ef svo er, fyrir hvaða gildi
224.
Fyrir hvaða gildi er röðin samleitin?
225.
Fyrir hvaða gildi er röðin samleitin?
226.
Fyrir hvaða gildi er röðin samleitin?
227.
Fyrir hvaða gildi er röðin samleitin?
228.
Finnið öll gildi og þannig að sé samleitin.
229.
Er samleitin eða ósamleitin? Útskýrið.
230.
Sýnið að fyrir sérhvert sé að minnsta kosti ein talnanna í er stærri en Notið þessi tengsl til að kanna samleitni
231.
Gerum ráð fyrir að og og að og séu samleitnar. Sannið að sé samleitin og
232.
Er samleitin? (Vísbending: Ritið sem veldi af
233.
Er samleitin? (Vísbending: Notið til að bera saman við
234.
Er samleitin? (Vísbending: Berið saman við
235.
Sýnið að ef og er samleitin, þá sé samleitin. Ef er samleitin, þarf þá endilega að vera samleitin?
236.
Gerum ráð fyrir að fyrir öll og að sé samleitin. Gerum ráð fyrir að sé valfrjáls runa núlla og ása. Þarf þá endilega að vera samleitin?
237.
Gerum ráð fyrir að fyrir öll og að sé ósamleitin. Gerum ráð fyrir að sé valfrjáls runa núlla og ása, með óendanlega marga liði jafna einum. Þarf þá endilega að vera ósamleitin?
238.
Fyllið inn í eftirfarandi röksemdafærslu: Ef hefur endanlegu summuna þá gildir og Hvers vegna leiðir þetta til mótsagnar?
239.
Sýnið að ef og er samleitin, þá sé samleitin.
240.
Gerum ráð fyrir að í samanburðarprófinu, þar sem og Sannið að ef er samleitin, þá sé samleitin.
241.
Látum vera óendanlega runu núlla og ása. Hvert er stærsta mögulega gildi
242.
Látum vera óendanlega runu tölustafa, það er að segja að taki gildi í Hvert er stærsta mögulega gildi þannig að röðin sé samleitin?
243.
Ef útskýrið hvers vegna ekki er hægt að rita sem
244.
[T] Evelyn hefur fullkomna jafnvægisvog, ótakmarkaðan fjölda lóða og eitt lóð af hverri stærð og svo framvegis. Hún vill vega loftstein af ótilgreindum uppruna með eins mikilli nákvæmni og óskað er. Að því gefnu að vogin sé nægilega stór, getur hún það? Hvernig tengist þetta óendanlegum röðum?
245.
[T] Robert vill vita líkamsmassa sinn með eins mikilli nákvæmni og óskað er. Hann hefur stóra jafnvægisvog sem virkar fullkomlega, ótakmarkað safn lóða og níu lóð af hverri stærð og svo framvegis. Að því gefnu að vogin sé nægilega stór, getur hann það? Hvernig tengist þetta óendanlegum röðum?
246.
Röðin er helmingur harmonísku raðarinnar og er því ósamleitin. Hún fæst úr harmonísku röðinni með því að eyða öllum liðum þar sem er oddatala. Látum vera fast. Sýnið almennt að ef öllum liðum , þar sem fyrir einhverja heiltölu , er eytt, fæst einnig ósamleitin röð.
247.
Með hliðsjón af fyrra verkefni kann að koma á óvart að hlutröð harmonísku raðarinnar geti verið samleitin þótt um það bil fimmti hver liður sé fjarlægður. Skert harmonísk röð fæst úr með því að fjarlægja sérhvern lið ef tiltekinn tölustafur, til dæmis kemur fyrir í tugakerfisframsetningu Rökstyðjið að þessi skerta harmoníska röð sé samleitin með því að svara eftirfarandi spurningum.
Hversu margar jákvæðar heiltölur hafa tölustafi?
Ákvarðið hve margar heiltölur eru; táknið fjöldann með Fjöldinn skal aðeins ná til talna sem innihalda ekki sem tölustaf.
Hver er minnsta talan
Útskýrið hvers vegna skerta harmoníska röðin er takmörkuð að ofan af
Sýnið að sé samleitin.
248.
Gerum ráð fyrir að talnaruna hafi þann eiginleika að og þar sem Er hægt að ákvarða hvort sé samleitin? (Vísbending: er einhalla.)
249.
Gerum ráð fyrir að talnaruna hafi þann eiginleika að og þar sem Er hægt að ákvarða hvort sé samleitin? (Vísbending: og svo framvegis. Skoðið og notið