Fyrirtæki kaupa oft dýran búnað, svo sem tölvur og ökutæki, til rekstrarins. Bókfært virði slíkra eigna lækkar árlega í skattalegum tilgangi. Þessi virðislækkun kallast afskriftir. Ein leið til að reikna afskriftir er línuleg afskrift, þar sem virði eignarinnar lækkar um sömu fjárhæð á hverju ári.
Skoðum til dæmis konu sem stofnar lítið verktakafyrirtæki. Hún kaupir nýjan vörubíl á $25,000. Eftir fimm ár áætlar hún að geta selt bílinn á $8,000. Virðistap vörubílsins verður því $17,000, eða $3,400 á ári í fimm ár. Vörubíllinn verður $21,600 virði eftir fyrsta árið, $18,200 eftir tvö ár, $14,800 eftir þrjú ár, $11,400 eftir fjögur ár og $8,000 í lok fimmta árs. Í þessum hluta skoðum við tilteknar gerðir runa sem gera okkur kleift að reikna afskriftir, svo sem virði vörubílsins.
Fastur mismunur fundinn
Virði vörubílsins í dæminu mynda jafnmunarunu vegna þess að þau breytast um fasta fjárhæð á hverju ári. Hver liður hækkar eða lækkar um sama fasta gildið, sem kallast fastur mismunur rununnar. Í þessari runu er fasti mismunurinn –3,400.
Runan hér á eftir er annað dæmi um jafnmunarunu. Hér er fasti mismunurinn 3. Velja má hvaða lið rununnar sem er og leggja 3 við hann til að finna næsta lið.
Dæmi 1
Fastur mismunur fundinn
Er hvor runa jafnmunaruna? Finnið fasta mismuninn ef svo er.
ⓐ
{1,2,4,8,16,...}
ⓑ
{−3,1,5,9,13,...}
Lausn
Dragið hvern lið frá næsta lið til að ákvarða hvort fastur mismunur sé til staðar.
ⓐ Runan er ekki jafnmunaruna vegna þess að hún hefur engan fastan mismun.
ⓑ Runan er jafnmunaruna vegna þess að hún hefur fastan mismun. Fasti mismunurinn er 4.
Greining
Graf hvorrar runu er sýnt á mynd 1. Af gröfunum sést að þótt báðar runurnar vaxi er ekki línuleg en er línuleg. Jafnmunarunur hafa fastan breytingarhraða og gröf þeirra samanstanda því alltaf af punktum á beinni línu.
Mynd 1
Liðir jafnmunarunu skrifaðir
Nú þegar við getum þekkt jafnmunarunu getum við fundið liði hennar þegar fyrsti liðurinn og fasti mismunurinn eru gefnir. Liðirnir fást með því að byrja á fyrsta liðnum og leggja fasta mismuninn endurtekið við. Einnig má finna sérhvern lið með því að setja gildi og inn í formúluna hér á eftir.
Dæmi 2
Liðir jafnmunarunu skrifaðir
Skrifið fyrstu fimm liði jafnmunarununnar þar sem og .
Lausn
Að leggja við er hið sama og að draga 3 frá. Byrjið á fyrsta liðnum og dragið 3 frá hverjum lið til að finna næsta lið.
The first five terms are {17,14,11,8,5}
Greining
Eins og búast má við samanstendur graf rununnar af punktum á beinni línu, eins og sýnt er á mynd 2.
Mynd 2
Dæmi 3
Liðir jafnmunarunu skrifaðir
Þegar og eru gefin, finnið .
Lausn
Skrifa má rununa út frá upphafsliðnum 8 og fasta mismuninum .
Við vitum að fjórði liðurinn jafngildir 14 og að hann hefur formið .
Við getum fundið fasta mismuninn .
Finnið fimmta liðinn með því að leggja fasta mismuninn við fjórða liðinn.
Greining
Takið eftir að fasta mismuninum er lagt einu sinni við fyrsta liðinn til að finna annan liðinn, tvisvar til að finna þriðja liðinn, þrisvar til að finna fjórða liðinn og svo framvegis. Tíunda liðinn mætti finna með því að leggja fasta mismuninn níu sinnum við fyrsta liðinn eða nota jöfnuna
Rakningarformúlur jafnmunaruna notaðar
Sumar jafnmunarunur eru skilgreindar út frá liðnum á undan með rakningarformúlu. Formúlan gefur algebrulega reglu til að ákvarða liði rununnar. Með rakningarformúlu má finna hvaða lið jafnmunarunu sem er sem fall af liðnum á undan. Hver liður er summa fyrri liðarins og fasta mismunarins. Ef fasti mismunurinn er til dæmis 5 er hver liður fyrri liðurinn að viðbættum 5. Eins og ávallt þegar rakningarformúla er notuð þarf að gefa fyrsta liðinn.
Dæmi 4
Rakningarformúla fyrir jafnmunarunu skrifuð
Skrifið rakningarformúlu fyrir jafnmunarununa.
Lausn
Fyrsti liðurinn er gefinn sem . Finna má fasta mismuninn með því að draga fyrsta liðinn frá öðrum liðnum.
Setjið upphafsliðinn og fasta mismuninn inn í rakningarformúlu jafnmunaruna.
Greining
Við sjáum að fasti mismunurinn er hallatala línunnar sem myndast þegar liðir rununnar eru teiknaðir, eins og sýnt er á mynd 3. Vaxtarmynstur rununnar sýnir fastan mismun upp á 11 einingar.
Mynd 3
Lokuð form jafnmunaruna notuð
Líta má á jafnmunarunu sem fall með náttúrlegu tölurnar að skilgreiningarmengi. Fallið er línulegt vegna þess að breytingarhraðinn er fastur. Fasti mismunurinn er fasti breytingarhraðinn, eða hallatala fallsins. Við getum myndað línulega fallið ef hallatalan og skurðpunkturinn við lóðrétta ásinn eru þekkt.
Til að finna skurðpunkt fallsins við y-ásinn má draga fasta mismuninn frá fyrsta lið rununnar. Skoðum eftirfarandi runu.
Fasti mismunurinn er og því táknar runan línulegt fall með hallatöluna . Til að finna skurðpunktinn við -ásinn drögum við frá . Einnig má finna skurðpunktinn við -ásinn með því að teikna graf fallsins og ákvarða hvar lína gegnum punktana sker lóðrétta ásinn. Grafið er sýnt á mynd 4.
Munum að hallaskurðarform línu er Þegar fengist er við runur notum við í stað og í stað Ef hallatala og skurðpunktur fallsins við lóðrétta ásinn eru þekkt getum við sett þau í stað og í hallaskurðarformi línu. Þegar er sett í stað hallatölunnar og í stað skurðpunktsins við lóðrétta ásinn fæst jafnan:
Ekki þarf að finna skurðpunktinn við lóðrétta ásinn til að skrifa lokað form jafnmunarunu. Annað lokað form þessarar runu er , sem einfaldast í
Dæmi 5
Lokað form n-ta liðar jafnmunarunu skrifað
Skrifið lokað form fyrir jafnmunarununa.
Lausn
Finna má fasta mismuninn með því að draga fyrsta liðinn frá öðrum liðnum.
Fasti mismunurinn er 10. Setjið fasta mismuninn og fyrsta lið rununnar inn í formúluna og einfaldið.
Greining
Graf þessarar runu, sem sýnt er á mynd 5, hefur hallatöluna 10 og sker lóðrétta ásinn í .
Mynd 5
Fjöldi liða í endanlegri jafnmunarunu fundinn
Nota má lokuð form til að ákvarða fjölda liða í endanlegri jafnmunarunu. Við þurfum að finna fasta mismuninn og síðan ákvarða hve oft þarf að leggja hann við fyrsta liðinn til að fá síðasta lið rununnar.
Dæmi 6
Fjöldi liða í endanlegri jafnmunarunu fundinn
Finnið fjölda liða í endanlegu jafnmunarununni.
Lausn
Finna má fasta mismuninn með því að draga fyrsta liðinn frá öðrum liðnum.
Fasti mismunurinn er . Setjið fasta mismuninn og upphafslið rununnar inn í formúluna fyrir liðinn og einfaldið.
Setjið í stað og leysið fyrir
Runan hefur átta liði.
Hagnýt verkefni leyst með jafnmunarunum
Í mörgum hagnýtum verkefnum er eðlilegra að nota upphafsliðinn í stað Í slíkum verkefnum breytum við lokaða forminu lítillega til að taka tillit til mismunarins á upphafsliðum. Við notum eftirfarandi formúlu:
Dæmi 7
Hagnýt verkefni leyst með jafnmunarunum
Fimm ára barn fær $1 í vasapeninga á viku. Foreldrar þess lofa að hækka vikulega fjárhæðina um $2 á ári.
ⓐ Skrifið formúlu fyrir vikulega vasapeninga barnsins á tilteknu ári.
ⓑ Hve háir verða vasapeningar barnsins þegar það er 16 ára?
Lausn
ⓐ
Lýsa má aðstæðunum með jafnmunarunu með upphafsliðinn 1 og fasta mismuninn 2. Látum
tákna fjárhæð vasapeninganna og fjölda ára frá 5 ára aldri. Með breytta lokaða forminu fyrir jafnmunarunu fæst:
ⓑ
Við finnum fjölda ára frá 5 ára aldri með frádrætti.
Við leitum að vasapeningum barnsins eftir 11 ár. Setjið 11 inn í formúluna til að finna vasapeningana við 16 ára aldur.
Vikulegir vasapeningar barnsins við 16 ára aldur verða $23.
11.2 Verkefni hlutans
Munnleg verkefni
1.
Hvað er jafnmunaruna?
2.
Hvernig er fastur mismunur jafnmunarunu fundinn?
3.
Hvernig ákvarðum við hvort runa sé jafnmunaruna?
4.
Hver er helsti munurinn á því að lýsa jafnmunarunu með rakningarformúlu annars vegar og lokuðu formi hins vegar?
5.
Lýsið því að hvaða leyti línuleg föll og jafnmunarunur eru lík og að hvaða leyti þau eru ólík.
Algebruverkefni
Finnið fasta mismun gefinnar jafnmunarunu í eftirfarandi verkefnum.
6.
{5,11,17,23,29,...}
7.
{0,12,1,32,2,...}
Ákvarðið í eftirfarandi verkefnum hvort runan sé jafnmunaruna. Finnið fasta mismuninn ef svo er.
8.
{11.4,9.3,7.2,5.1,3,...}
9.
{4,16,64,256,1024,...}
Skrifið í eftirfarandi verkefnum fyrstu fimm liði jafnmunarununnar þegar fyrsti liðurinn og fasti mismunurinn eru gefnir.
10.
𝑎1=−25 , 𝑑=−9
11.
𝑎1=0 , 𝑑=23
Skrifið í eftirfarandi verkefnum fyrstu fimm liði jafnmunarununnar þegar tveir liðir eru gefnir.
12.
𝑎1=17,𝑎7=−31
13.
𝑎13=−60,𝑎33=−160
Finnið í eftirfarandi verkefnum tilgreindan lið jafnmunarununnar þegar fyrsti liðurinn og fasti mismunurinn eru gefnir.
14.
Fyrsti liðurinn er 3, fasti mismunurinn er 4; finnið 5 -ti liðinn.
15.
Fyrsti liðurinn er 4, fasti mismunurinn er 5; finnið 4 -ti liðinn.
16.
Fyrsti liðurinn er 5, fasti mismunurinn er 6; finnið 8 -ti liðinn.
17.
Fyrsti liðurinn er 6, fasti mismunurinn er 7; finnið 6 -ti liðinn.
18.
Fyrsti liðurinn er 7, fasti mismunurinn er 8; finnið 7 -ti liðinn.
Finnið í eftirfarandi verkefnum fyrsta liðinn þegar tveir liðir jafnmunarunu eru gefnir.
19.
Finnið fyrsta liðinn, eða , í jafnmunarunu ef og
20.
Finnið fyrsta liðinn, eða , í jafnmunarunu ef og
21.
Finnið fyrsta liðinn, eða , í jafnmunarunu ef og
22.
Finnið fyrsta liðinn, eða , í jafnmunarunu ef og
23.
Finnið fyrsta liðinn, eða , í jafnmunarunu ef og
Finnið í eftirfarandi verkefnum tilgreindan lið þegar tveir liðir jafnmunarunu eru gefnir.
24.
og Finnið
25.
og Finnið
Notið rakningarformúluna í eftirfarandi verkefnum til að skrifa fyrstu fimm liði jafnmunarununnar.
26.
𝑎1=39;𝑎𝑛=𝑎𝑛−1−3
27.
𝑎1=−19;𝑎𝑛=𝑎𝑛−1−1.4
Skrifið rakningarformúlu fyrir hverja jafnmunarunu í eftirfarandi verkefnum.
28.
𝑎={40,60,80,...}
29.
𝑎={17,26,35,...}
30.
𝑎={−1,2,5,...}
31.
𝑎={12,17,22,...}
32.
𝑎={−15,−7,1,...}
33.
𝑎={8.9,10.3,11.7,...}
34.
𝑎={−0.52,−1.02,−1.52,...}
35.
𝑎={15,920,710,...}
36.
𝑎={−12,−54,−2,...}
37.
𝑎={16,−1112,−2,...}
Skrifið í eftirfarandi verkefnum rakningarformúlu fyrir gefna jafnmunarunu og finnið síðan tilgreindan lið.
38.
𝑎={7, 4, 1, ...}; Find the 17-ti term.
39.
𝑎={4, 11, 18, ...}; Find the 14-ti term.
40.
𝑎={2, 6, 10, ...}; Find the 12-ti term.
Notið lokaða formið í eftirfarandi verkefnum til að skrifa fyrstu fimm liði jafnmunarununnar.
41.
𝑎𝑛=24−4𝑛
42.
𝑎𝑛=12𝑛−12
Skrifið lokað form fyrir hverja jafnmunarunu í eftirfarandi verkefnum.
43.
𝑎={3,5,7,...}
44.
𝑎={32,24,16,...}
45.
𝑎={−5, 95, 195, ...}
46.
𝑎={−17, −217, −417,...}
47.
𝑎={1.8, 3.6, 5.4, ...}
48.
𝑎={−18.1,−16.2,−14.3,...}
49.
𝑎={15.8,18.5,21.2,...}
50.
𝑎={13,−43,−3, ...}
51.
𝑎={0,13,23,...}
52.
𝑎={−5,−103,−53,…}
Finnið fjölda liða í gefinni endanlegri jafnmunarunu í eftirfarandi verkefnum.
53.
𝑎={3,−4,−11, ...,−60}
54.
𝑎={1.2,1.4,1.6,...,3.8}
55.
𝑎={12,2,72,...,8}
Grafísk verkefni
Ákvarðið í eftirfarandi verkefnum hvort grafið sem sýnt er tákni jafnmunarunu.
56.
57.
Notið gefnar upplýsingar í eftirfarandi verkefnum til að teikna graf fyrstu 5 liða jafnmunarununnar.
58.
𝑎1=0,𝑑=4
59.
𝑎1=9;𝑎𝑛=𝑎𝑛−1−10
60.
𝑎𝑛=−12+5𝑛
Tækniverkefni
Fylgið skrefunum í eftirfarandi verkefnum til að vinna með jafnmunarununa á grafískri reiknivél:
Ýtið á
[MODE] Veljið SEQ í fjórðu línu
Veljið DOT í fimmtu línu Ýtið
á [ENTER]
Veljið SEQ í fjórðu línu
Veljið DOT í fimmtu línu
Ýtið á [ENTER]
Ýtið á [Y=]
er fyrsta talan sem talin er í rununni. Stillið
er mynstur rununnar. Stillið
er fyrsta talan í rununni. Stillið
er fyrsta talan sem talin er í rununni. Stillið
er mynstur rununnar. Stillið
er fyrsta talan í rununni. Stillið
Ýtið á [2ND] og síðan [WINDOW] til að fara í TBLSET
Stillið
Stillið
Stillið Indpnt: Auto og Depend: Auto
Stillið
Stillið
Stillið Indpnt: Auto og Depend: Auto
Ýtið á [2ND] og síðan [GRAPH] til að fara í TABLE
61.
Hverjir eru fyrstu sjö liðirnir sem sýndir eru í dálkinum með fyrirsögninni
62.
Notið niðurörina til að fletta að Hvaða gildi er gefið fyrir
63.
Ýtið á [WINDOW]. Stillið , , , , og
Ýtið síðan á [GRAPH]. Teiknið rununa eins og hún birtist á grafísku reiknivélinni.
Fylgið skrefunum hér að framan í eftirfarandi verkefnum til að vinna með jafnmunarununa á grafískri reiknivél.
64.
Hverjir eru fyrstu sjö liðirnir sem sýndir eru í dálkinum með fyrirsögninni í TABLE-aðgerðinni?
65.
Teiknið rununa eins og hún birtist á grafísku reiknivélinni. Gætið þess að laga WINDOW-stillingarnar eftir þörfum.
Viðbótarverkefni
66.
Gefið tvö dæmi um jafnmunarunur þar sem 4 -ti liðir eru
67.
Gefið tvö dæmi um jafnmunarunur þar sem 10 -ti liðir eru
68.
Find the 5-ti term of the arithmetic sequence {9𝑏,5𝑏,𝑏,…}.
69.
Find the 11-ti term of the arithmetic sequence {3𝑎−2𝑏,𝑎+2𝑏,−𝑎+6𝑏…}.
70.
Við hvaða lið fer runan {5.4,14.5,23.6,...} yfir 151?
71.
Frá og með hvaða lið tekur runan {173,316,143,...} neikvæð gildi?
72.
Fyrir hvaða liði hefur endanlega jafnmunarunan {52,198,94,...,18} heiltölugildi?
73.
Skrifið jafnmunarunu með rakningarformúlu. Sýnið fyrstu 4 liðina og finnið síðan 31 st liðinn.
74.
Skrifið jafnmunarunu á lokuðu formi. Sýnið fyrstu 4 liðina og finnið síðan 28 -ti liðinn.