14.2 Laun og atvinna á vinnumarkaði með ófullkominni samkeppni
14.2 Laun og atvinna á vinnumarkaði með ófullkominni samkeppni
Námsmarkmið
Að loknum þessum hluta átt þú að geta:
- skilgreint einkeypi og einkeypisvald
- útskýrt hvernig markaðsstyrkur vinnuveitenda hefur áhrif á laun og atvinnu á vinnumarkaði með ófullkominni samkeppni
Fullkomin samkeppni er gagnlegt viðmiðunarlíkan, en fáir afurðamarkaðir uppfylla forsendur hennar til fulls. Fleiri vinnumarkaðir kunna að nálgast fullkomna samkeppni, enda geta margir vinnuveitendur keppt um sambærilegt vinnuafl. Samkeppnisaðstæður eru þó ólíkar eftir störfum og landsvæðum og á mörgum vinnumörkuðum hefur annaðhvort vinnuveitandinn eða launafólkið nokkurn markaðsstyrk.
Þegar einstaklingur semur einn við vinnuveitanda um starf getur samningsstaðan verið ójöfn: umsækjandinn þarf ef til vill meira á starfinu að halda en vinnuveitandinn á þessum tiltekna umsækjanda. Bandaríski hagfræðingurinn John Bates Clark (1847–1938) lýsti þessum ójöfnuði svo árið 1907: „Við gerð launasamnings stendur einstakur launamaður jafnan verr að vígi. Hann verður að selja það sem hann hefur fram að færa, en vinnuveitandanum ber engin skylda til að kaupa það; hann getur hafnað einum umsækjanda án teljandi afleiðinga.“
Eftir langvarandi réttindabaráttu og mótmæli verkafólks setti bandaríska alríkisstjórnin lög sem áttu að styrkja stöðu launafólks og setja lágmarksreglur á vinnumarkaði. Lögin hafa meðal annars það hlutverk að:
Tafla 14.4 sýnir nokkur mikilvæg bandarísk lög um réttindi og vernd á vinnumarkaði. Hún er ekki tæmandi: mörg þessara laga hafa síðar verið skýrð nánar með breytingarlögum, reglugerðum, úrskurðum og dómafordæmum.
| Lög | Helstu ákvæði |
|---|---|
| Lög um samskipti á vinnumarkaði frá 1935 („Wagner-lögin“) | Tryggja launafólki rétt til að stofna stéttarfélög og semja sameiginlega og koma á fót stofnuninni National Labor Relations Board (NLRB) til að framfylgja lögunum. |
| Almannatryggingalögin frá 1935 | Leggja grunn að sameiginlegu atvinnuleysistryggingakerfi alríkis og fylkja. Kerfið er að mestu fjármagnað með launatengdum sköttum atvinnurekenda og greiðir gjaldgengu atvinnulausu fólki tímabundnar bætur. |
| Lög um sanngjarna vinnustaðla frá 1938 | Kveða á um alríkislágmarkslaun og yfirvinnuálag fyrir launafólk sem fellur undir lögin og setja reglur um barna- og unglingavinnu. |
| Taft–Hartley-lögin frá 1947 | Breyta Wagner-lögunum, banna tiltekna ósanngjarna starfshætti stéttarfélaga og heimila fylkjum að banna samninga sem gera stéttarfélagsaðild eða gjaldgreiðslu að ráðningarskilyrði. Við deilur sem ógna heilsu eða öryggi þjóðarinnar getur forsetinn farið fram á allt að 80 daga frestun aðgerða. |
| Borgararéttindalögin frá 1964 | VII. bálkur bannar atvinnumismunun vegna kynþáttar, litarháttar, trúar, kyns eða þjóðernisuppruna. Samkvæmt dómaframkvæmd nær verndin gegn mismunun vegna kyns einnig til kynhneigðar og kynvitundar. |
| Vinnuverndarlögin frá 1970 | Setja vinnuverndarstaðla og almenna skyldu atvinnurekenda til að halda vinnustöðum lausum við viðurkenndar alvarlegar hættur. Vinnuverndarstofnun Bandaríkjanna (OSHA) hefur eftirlit með framkvæmd laganna. |
| Lög um tekju- og lífeyrisöryggi launafólks frá 1974 | Setja lágmarksreglur um flesta einkarekna lífeyris- og velferðarsjóði, meðal annars um trúnaðarskyldu, upplýsingagjöf, málsmeðferð krafna og tryggingu tiltekinna lífeyrisréttinda. |
| Lög gegn mismunun vegna þungunar frá 1978 | Banna mismunun vegna núverandi, fyrri eða fyrirhugaðrar þungunar og vegna læknisfræðilegra atriða sem tengjast þungun eða fæðingu. |
| Lög um umbætur og eftirlit í innflytjendamálum frá 1986 | Banna atvinnurekendum að ráða fólk sem ekki hefur heimild til starfa, krefjast staðfestingar á auðkenni og atvinnuréttindum með I-9-eyðublaði og banna tiltekna mismunun vegna ríkisfangs eða þjóðernisuppruna. |
| Lög um tilkynningar vegna breytinga og endurmenntunar starfsfólks frá 1988 | Krefja flesta atvinnurekendur með 100 starfsmenn eða fleiri um 60 daga skriflegan fyrirvara fyrir þær lokanir starfsstöðva og umfangsmiklu uppsagnir sem falla undir lögin. |
| Lög um réttindi fatlaðra Bandaríkjamanna frá 1990 | Banna mismunun gegn hæfum einstaklingum með fötlun og krefjast sanngjarnrar aðlögunar nema hún valdi atvinnurekanda óhóflegri byrði. |
| Lög um fjölskyldu- og veikindaleyfi frá 1993 | Tryggja launafólki sem uppfyllir skilyrðin hjá atvinnurekendum sem falla undir lögin allt að 12 vikna launalaust, starfsverndað leyfi vegna tiltekinna fjölskyldu- og heilsufarsástæðna. |
| Lög um vernd lífeyrisréttinda frá 2006 | Herða fjármögnunarreglur fyrir tiltekna réttindatengda lífeyrissjóði og auka upplýsingagjöf til sjóðfélaga um fjárhagsstöðu og réttindi. |
| Lilly Ledbetter-lögin um sanngjörn laun frá 2009 | Skýra að ólögmæt ákvörðun eða framkvæmd um launamismunun teljist eiga sér stað í hvert sinn sem laun eða önnur greiðsla byggð á henni er greidd; þar með endurnýjast kærufresturinn við hverja slíka greiðslu. |
Tafla 14.4: Helstu bandarísk lög um réttindi og vernd á vinnumarkaði
Ófullkomin samkeppni á vinnumarkaði getur átt rætur að rekja til beggja hliða markaðarins. Á eftirspurnarhlið geta vinnuveitendur haft markaðsstyrk gagnvart launafólki; á framboðshlið getur launafólk, til dæmis fyrir milligöngu stéttarfélags, haft samningsstyrk gagnvart vinnuveitendum. Hér er fjallað um markaðsstyrk vinnuveitenda, en næsti hluti tekur til framboðshliðarinnar.
Á vinnumarkaði með fullkominni samkeppni keppa margir vinnuveitendur um sambærilegt vinnuafl og launafólk getur valið milli margra raunhæfra starfa. Sé einn vinnuveitandi hins vegar eini eða ráðandi kaupandi vinnuafls á afmörkuðum markaði getur hann boðið lægri laun en myndu ríkja við virka samkeppni. Slíkur markaður kallast einkeypi og markaðsstyrkur vinnuveitandans einkeypisvald. Joan Robinson gerði hugtakið þekkt í hagfræðinni, en eignaði Bertrand Hallward orðsmíðina. Klassískt dæmi er námubær í Vestur-Virginíu þar sem eitt kolafyrirtæki ræður nær allt námufólk. Annað dæmi er bær þar sem eitt sjúkrahús er eini raunhæfi vinnuveitandi skurðhjúkrunarfræðinga. Vinnuveitandi þarf þó ekki að vera bókstaflega einn á markaðnum til að hafa markaðsstyrk. Fáir vinnuveitendur, kostnaður við að skipta um starf, takmarkaðar upplýsingar eða lítill landfræðilegur hreyfanleiki geta einnig þrengt valkosti launafólks.
Markaðsstyrkur vinnuveitanda hefur áhrif á bæði laun og atvinnu. Einfalda einkeypislíkanið sýnir að eini kaupandi vinnuafls ræður færra fólk og greiðir lægri laun en á vinnumarkaði með fullkominni samkeppni. Hér er niðurstaðan leidd út fyrir hreint einkeypi; þegar fleiri vinnuveitendur eru á markaðnum en samkeppnin er samt takmörkuð verða áhrifin yfirleitt í sömu átt, en vægari.
Einkeypi er spegilmynd einkasölu. Einkasali er eini seljandinn en stendur samt frammi fyrir niðurhallandi eftirspurnarferli og þarf því að lækka verð til að selja meira. Einkeypisaðili er á sama hátt eini kaupandi vinnuafls en stendur frammi fyrir upphallandi markaðsframboðsferli. Vilji hann ráða fleira fólk verður hann að bjóða hærri laun. Í einfalda líkaninu fá allir starfsmenn sömu laun, þannig að launahækkunin nær einnig til þeirra sem þegar hefðu fengist til starfa fyrir lægri laun. Jaðarkostnaður vinnuafls er sú breyting sem verður á heildarlaunakostnaði þegar atvinnustigið eykst um einn starfsmann. Fyrirtækið velur heildarfjölda starfsmanna; jaðarkostnaðurinn ber því saman tvo mögulega heildarfjölda en lýsir ekki endilega ráðningum sem fara fram hverri á fætur annarri. Tafla 14.5 sýnir einfalt töludæmi.
| Fjöldi starfsmanna (L) | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Tímakaup (W) | 1 $/klst. | 2 $/klst. | 3 $/klst. | 4 $/klst. | 5 $/klst. |
| Heildarlaunakostnaður | 1 $ | 4 $ | 9 $ | 16 $ | 25 $ |
| Jaðarkostnaður vinnuafls (MCL) | 1 $ | 3 $ | 5 $ | 7 $ | 9 $ |
Tafla 14.5: Jaðarkostnaður vinnuafls
Taflan sýnir að jaðarkostnaður vinnuafls hækkar hraðar en tímakaupið. Þegar fleiri en einn starfsmaður er ráðinn er jaðarkostnaðurinn hærri en laun nýjasta starfsmannsins. Ástæðan er sú að til að fjölga starfsfólki um einn þarf fyrirtækið ekki aðeins að greiða hinum nýráðna hærri laun heldur einnig öllum þeim sem þegar voru í starfi. Mynd 14.8 sýnir þetta samband: MCL-ferillinn er brattari en framboðsferill vinnuafls og liggur ofan við hann.
Fyrirtækið hámarkar hagnað með því að ráða Lm starfsmenn, þar sem eftirspurn þess eftir vinnuafli — virði jaðarframleiðni eða jaðartekjuframleiðsla vinnuafls — jafngildir jaðarkostnaði vinnuafls: DL = VMPL (eða MRPL) = MCL. Mynd 14.9 sýnir þessa ákvörðun. Þegar Lm hefur verið fundið má lesa launin Wm af framboðsferli vinnuafls með því að draga lóðrétta línu frá Lm að framboðsferlinum og þaðan lárétta línu að launaásnum.
Á vinnumarkaði með fullkominni samkeppni ákvarðast jafnvægið þar sem eftirspurn eftir vinnuafli sker framboðið, DL = SL. Þá eru Lc starfsmenn ráðnir og launin eru Wc. Einkeypisaðilinn velur hins vegar atvinnustigið Lm þar sem DL = MCL og greiðir launin Wm samkvæmt framboðsferlinum. Eins og mynd 14.10 sýnir eru bæði Lm < Lc og Wm < Wc: einkeypisvald dregur því úr atvinnu og launum miðað við samkeppnisjafnvægi. Hreint einkeypi er sjaldgæft, en þegar vinnuveitendur hafa takmarkaðan markaðsstyrk má búast við áhrifum í sömu átt, þótt þau séu minni.
