Lykilhugtök og samantekt
Lykilhugtök og samantekt
14.1 Kenningar um vinnumarkað
Fyrirtæki eftirspyr vinnuafl vegna þess framleiðsluframlags sem starfsfólk skapar. Á vörumarkaði með fullkominni samkeppni er virði jaðarframleiðni vinnuafls (VMPL) jaðarframleiðni vinnuafls margfölduð með markaðsverði afurðarinnar. Ef fyrirtækið hefur markaðsstyrk á vörumarkaði er jaðartekjuframleiðsla vinnuafls (MRPL) viðeigandi mælikvarði: jaðarframleiðni margfölduð með jaðartekjum. Hagnaðarhámarkandi fyrirtæki ræður starfsfólk þar til jaðartekjuframlag viðbótarvinnuafls jafngildir jaðarkostnaði þess. Á vinnumarkaði með fullkominni samkeppni er jaðarkostnaðurinn markaðslaunin, sem ráðast af samanlögðu framboði og eftirspurn eftir vinnuafli.
14.2 Laun og atvinna á vinnumarkaði með ófullkominni samkeppni
Einkeypisvald myndast þegar einn eða ráðandi vinnuveitandi kaupir vinnuafl og starfsfólk á fáa raunhæfa valkosti. Vinnuveitandinn getur ekki valið hvaða laun sem er; lægri laun draga úr því vinnuframboði sem hann fær. Ef hann þarf að hækka laun alls starfsfólks til að ráða einn til viðbótar verður jaðarkostnaður vinnuafls hærri en launin. Í grunnlíkaninu velur hagnaðarhámarkandi einkeypisvinnuveitandi ráðningar þar sem jaðartekjuframleiðsla vinnuafls jafngildir jaðarkostnaði vinnuafls og greiðir síðan launin sem framboðsferillinn segir til um. Niðurstaðan er minni atvinna og lægri laun en við fullkomna samkeppni, en stærð munarins ræðst af markaðsgerð og hreyfanleika starfsfólks.
14.3 Markaðsstyrkur á framboðshlið vinnumarkaðarins: stéttarfélög
Stéttarfélag semur fyrir hönd launafólks um laun, vinnutíma og önnur starfskjör og getur þannig veitt mótvægi við markaðsstyrk vinnuveitanda. Í Bandaríkjunum eru óleiðrétt miðgildi launa stéttarfélagsfólks hærri en annarra. Munurinn er ekki einn og sér orsakaáhrif aðildar, því starfsgrein, reynsla og samsetning hópanna skipta einnig máli. Hærri laun geta hvatt til framleiðniaukningar og stöðugleika en einnig dregið úr ráðningum við tilteknar aðstæður. Tækni, alþjóðavæðing, breytingar á atvinnugreinum, stefna fyrirtækja og vinnulöggjöf hafa stuðlað að langvarandi fækkun stéttarfélagsfólks í bandaríska einkageiranum.
14.4 Tvíhliða einokun
Tvíhliða einokun verður þegar stéttarfélag með samningsvald á framboðshlið vinnumarkaðar mætir einum eða ráðandi vinnuveitanda á eftirspurnarhliðinni. Launin ráðast þá af samningsstyrk, valkostum og reglum fremur en einum skýrum markaðspunkti. Í einfalda rétti-til-að-stjórna líkaninu sem kaflinn sýnir er aðeins samið um laun og vinnuveitandinn velur síðan atvinnu; þar verður atvinnan minni en við fullkomna samkeppni. Sú niðurstaða er ekki algild. Ef aðilar semja skilvirkt um bæði laun og atvinnu getur mótvægi stéttarfélags við einkeypisvald fært atvinnu nær samkeppnisniðurstöðunni.
14.5 Mismunun á vinnumarkaði
Mismunun á vinnumarkaði felst í því að fólk fær ólíka meðferð, laun eða tækifæri vegna eiginleika sem eiga ekki að ráða niðurstöðunni. Óleiðréttur launamunur getur verið viðvörunarmerki en sannar ekki einn og sér mismunun. Greina þarf starf, vinnutíma, menntun, reynslu, ábyrgð og aðgang að tækifærum. Samkeppni getur refsað fyrirtækjum sem hafna hæfu fólki en eyðir ekki mismunun þegar upplýsingar, tengslanet, viðhorf eða markaðsstyrkur viðhalda henni. Lög, framfylgd, gagnsæ ráðningarferli og jafnari aðgangur að menntun og starfsþróun geta því stutt samkeppni og dregið úr hindrunum.
14.6 Innflytjendamál
Innflytjendur auka bæði vinnuframboð og eftirspurn. Áhrifin ráðast af hæfni, aldri, réttindastöðu, búsetu og aðlögun fjármagns og opinberrar þjónustu. Fjöldinn 2000–2019 var sögulega mikill, en mynd 14.17 segir ekki hvert hlutfallið var af mannfjöldanum. CBO-greining á sérstakri fjölgun 2021–2026 bendir til meiri heildarframleiðslu og lægri uppsafnaðs alríkishalla, ásamt lítillega minni launavexti til skamms tíma hjá fólki með tólf ára skólagöngu eða minna. Fylkis- og sveitarstjórnir geta jafnframt borið skammtímakostnað vegna þjónustu. Heildarávinningur og afmarkað aðlögunartap geta því verið til staðar samtímis.