2222 Verðbólga

Inngangur að verðbólgu

Ljósmynd af 100 milljarða Simbabve-dala seðli frá árinu 2008. — **Mynd 22.1.** Þessi seðill bar nafnvirðið 100 milljarðar Simbabve-dala þegar hann var gefinn út árið 2008. Einnig voru gefnir út seðlar að nafnvirði 100 biljónir Simbabve-dala, merktir 100.000.000.000.000. Þrátt fyrir háar tölur var kaupmáttur seðlanna nær enginn. Í gengisdæmi bókarinnar jafngiltu 621.984.228 Simbabve-dalir einum Bandaríkjadal. Árið 2009 var notkun eigin gjaldmiðils stöðvuð og erlendir gjaldmiðlar teknir í almenna notkun. (Mynd: aðlögun á „100 Billion Dollars“ eftir Peat Bakke/Flickr, CC BY 2.0)

Inngangur að verðbólgu

Tengjum við raunveruleikann

Brauðhleifur á 550 milljónir Simbabve-dala?

Verðbólga er viðvarandi hækkun almenns verðlags, en reynsla af henni er ólík eftir löndum og tímabilum. Öfgafull og sívaxandi verðbólga nefnist óðaverðbólga. Þekkt dæmi eru Þýskaland á árunum 1921–1923 og Simbabve á árunum 2007–2009. Áætluð mánaðarverðbólga í Simbabve náði 79,6 milljörðum prósenta í nóvember 2008. Bandaríska ársverðbólgan var til samanburðar að meðaltali 1,6% árið 2014. Þetta eru söguleg tímabilsgildi, ekki lýsing á stöðunni í dag.

Áætluð mánaðarverðbólga í Simbabve í nóvember 2008 samsvaraði um 98% verðhækkun á dag; verð tvöfaldaðist því að jafnaði á um einum sólarhring. Fyrirtæki þurftu að breyta verði oft á dag og fólk reyndi að skipta reiðufé sem fyrst fyrir mat og aðrar vörur, enda rýrnaði kaupmáttur gjaldmiðilsins frá klukkustund til klukkustundar. Um skeið kostaði brauðhleifur 550 milljónir Simbabve-dala. Mánaðarlaun kennara voru talin í biljónum Simbabve-dala en gátu samt jafngilt aðeins um einum Bandaríkjadal á dag. Í gengisdæmi bókarinnar þurfti 621.984.228 Simbabve-dali fyrir einn Bandaríkjadal. Tölurnar sýna hversu lítið nafnvirði segir um raunverulegan kaupmátt þegar verðlag hækkar svo ört.

Óðaverðbólgan átti sér ekki eina orsök. Mikill samdráttur í framleiðslu, halli á ríkisfjármálum sem var fjármagnaður með peningaprentun og minnkandi traust á gjaldmiðlinum mögnuðu hvert annað. Stjórnvöld settu einnig verðþök sem, ásamt vöruskorti og hraðri rýrnun gjaldmiðilsins, ýttu viðskiptum yfir á óformlega markaði. Árið 2009 hættu stjórnvöld að nota Simbabve-dalinn sem almennan greiðslumiðil og heimiluðu víðtæka notkun erlendra gjaldmiðla.

Hvernig getur verðbólga farið svo úr böndunum að peningar hætti að gegna hlutverki sínu sem mælieining, greiðslumiðill og verðmætageymsla? Til að svara því þarf fyrst að skilgreina verðbólgu, mæla hana og greina hana frá öðrum verðbreytingum.

Verðbólga er hækkun almenns verðlags yfir tiltekið tímabil. Hún er því annað en breyting á hlutfallslegu verði, til dæmis þegar húsnæðiskostnaður hækkar en verð raftækja lækkar. Hún er einnig annað en verðlagið sjálft: verðlag getur verið hátt þótt verðbólga sé lítil. Einstök hliðrun framboðs eða eftirspurnar getur valdið einni verðhækkun og mældri verðbólgu meðan aðlögunin stendur yfir. Ef verðlagið helst síðan stöðugt verður verðbólgan aftur núll, þótt nýja verðlagið sé áfram hærra en áður.

Fyrst er sýnt hvernig verð margra vara og þjónustu er vegið saman í vísitölu sem mælir breytingu almenns verðlags. Síðan er verðbólguþróun í Bandaríkjunum og öðrum löndum borin saman með skýrum tímabilum og mælikvörðum. Verðbólguvísitölur gera jafnframt kleift að aðgreina nafnstærðir og raunstærðir. Þannig má til dæmis meta hve stór hluti hækkunar landsframleiðslu stafar af auknu magni vöru og þjónustu og hve stór hluti af verðhækkunum.

Verðbólga hefur ólík áhrif á lántaka og lánveitendur, launafólk, fyrirtæki, skattgreiðendur og neytendur. Áhrifin ráðast meðal annars af því hvort verðbólgan var fyrirséð, hversu hratt laun, vextir og samningar aðlagast og hvaða vörur heimili kaupa. Í lok kaflans er fjallað um mælivanda og mögulega skekkju í verðbólguvísitölum, vísitölutengingu og þau hagstjórnartæki gegn verðbólgu sem síðar verða tekin til nánari skoðunar.