27.1 Skilgreining peninga út frá hlutverkum þeirra
27.1 Skilgreining peninga út frá hlutverkum þeirra
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
- Útskýrt fjögur meginhlutverk peninga
- Borið saman vörupeninga, vörutryggt fé og fótalaust fé
Peningar eru ekki markmið í sjálfu sér. Notagildi þeirra felst ekki fyrst og fremst í efninu eða færslunni á reikningi heldur í því sem unnt er að kaupa fyrir þá. Bandaríski rithöfundurinn Ambrose Bierce (1842–1914) orðaði þetta árið 1911 sem „blessun sem gagnast okkur aðeins þegar við látum hana af hendi“. Í hagfræði telst það peningar sem samfélag notar að jafnaði til að verðleggja og greiða fyrir vörur, þjónustu og skuldir. Skilgreiningin er því hlutverksbundin: seðlar, mynt, bankainnstæður og aðrar eignir geta talist peningar að því marki sem fólk og stofnanir taka við þeim.
Vöruskipti og tvöföld samsvörun þarfa
Til að sjá hvað peningar auðvelda skulum við fyrst hugsa okkur bein vöruskipti. Þá er ein vara eða þjónusta afhent gegn annarri án sameiginlegs greiðslumiðils. Slík viðskipti krefjast oft tvöfaldrar samsvörunar þarfa: hvor aðili þarf að vilja það sem hinn býður á sama tíma. Endurskoðandi sem vill skó þarf til dæmis að finna skósala með rétta stærð sem vill einmitt bókhaldsþjónustu. Leit, samanburður og samningar verða flóknir þegar vörur, störf og viðskiptaaðilar skipta þúsundum. Raunveruleg samfélög án útbreidds peningakerfis hafa þó einnig notað lán, gjafir og gagnkvæmar skyldur; vöruskiptadæmið einangrar tiltekið samræmingarvandamál en lýsir ekki allri sögu viðskipta.
Bein vöruskipti torvelda einnig samninga sem ná fram í tímann. Forgengileg uppskera er til dæmis óhentug greiðsla fyrir dráttarvél sem á að afhenda eftir sex mánuði. Samningur er samt mögulegur ef aðilar skilgreina verðmæti, afhendingu og áhættu, en sameiginleg reiknieining og viðurkenndur greiðslumiðill lækka þann kostnað verulega. Peningar eyða því ekki öllum viðskiptakostnaði og eru ekki eina forsenda hagvaxtar. Þeir gera sérhæfingu, lánssamninga og fjölda viðskipta þó mun auðveldari í framkvæmd.
Hlutverk peninga
Í fyrsta lagi eru peningar skiptimiðill. Endurskoðandinn þarf þá ekki að finna skósala sem vill bókhaldsþjónustu: þjónustan er seld fyrir peninga og peningarnir síðan notaðir til að kaupa skó. Skiptimiðill dregur þannig úr leitarkostnaði og rýfur kröfuna um tvöfalda samsvörun þarfa. Til þess þarf hann að vera nægilega almennt viðurkenndur við greiðslur fyrir vörur, vinnu og fjáreignir.
Í öðru lagi eru peningar verðmætageymir: þeir flytja kaupmátt frá einum tíma til annars. Reiðufé og lausar innstæður eru einkum nytsamleg vegna þess að auðvelt er að nota þau til greiðslu. Þau eru þó ekki fullkominn verðmætageymir. Verðbólga rýrir kaupmátt, gjaldmiðill getur sveiflast og aðrar eignir kunna að bera hærri ávöxtun. Hlutverkið krefst því ekki óbreytts raunvirðis; það nægir að verðmætið varðveitist nógu vel og eignin sé tiltæk þegar greiða þarf.
Í þriðja lagi eru peningar reiknieining, sameiginlegur mælikvarði á markaðsverðmæti. Ef bókhaldsþjónusta kostar 20.000 krónur og skór 10.000 krónur parið má bera verðin saman án þess að semja sérstakt skiptihlutfall fyrir þjónustu og skó. Reiknieiningin einfaldar verðlagningu, bókhald og mat á fórnarkostnaði, jafnvel þegar greiðslan fer síðar fram með öðrum hætti.
Loks eru peningar viðmið fyrir greiðslur síðar. Lán, leiga og aðrir samningar geta tilgreint fjárhæð nú þótt greiðsla fari fram síðar. Þetta auðveldar viðskipti yfir tíma en eyðir ekki áhættu: verðbólga breytir raunvirði fastrar fjárhæðar og greiðslugeta skuldara getur versnað. Peningar gegna því fjórum meginhlutverkum: þeir eru skiptimiðill, verðmætageymir, reiknieining og viðmið fyrir greiðslur síðar. Eign getur gegnt sumum þeirra vel en öðrum illa.
Vörupeningar, vörutryggt fé og fótalaust fé
Vörupeningar hafa notagildi óháð peningahlutverkinu. Gull, silfur, skeljar, kakóbaunir og jafnvel sígarettur hafa þjónað sem peningar við ólíkar aðstæður. Á Íslandi gegndu vaðmál og síðar skreið um tíma hlutverki verðviðmiðs og greiðsluefnis. Slík dæmi eru ekki eins: notagildi, geymsluþol, deilanleiki og framboð ráða því hve vel varan hentar. Gull er endingargott og deilanlegt, auk þess sem það er notað í skartgripi, rafeindatækni, lækningatæki og önnur tæknileg not.
Vörutryggt fé er innleysanlegt fyrir fyrirfram tilgreint magn vöru, til dæmis gulls eða silfurs. Tryggingin er því lagaleg innlausnarkrafa og nægilegur forði, ekki aðeins að varan sé geymd einhvers staðar í banka. Bandaríkin notuðu ólík gull- og silfurtengd kerfi á mismunandi tímum. Á silfurskírteininu á mynd 27.2 stendur að það sé greiðanlegt handhafa í silfri, samkvæmt reglum þess tíma. Nútímaseðillinn fyrir ofan ber hins vegar yfirlýsingu um að hann sé lögeyrir; þar er ekki lofað innlausn fyrir fast magn silfurs.
Fótalaust fé er ekki innleysanlegt fyrir fast magn tiltekinnar vöru. Stjórnvöld geta gert það að lögeyri, en lagaleg staða ein tryggir ekki stöðugt verðgildi. Eftirspurn eftir gjaldmiðlinum byggist meðal annars á skattgreiðslum, greiðslukerfi, takmörkuðu framboði, trúverðugleika seðlabanka og getu hagkerfisins til að framleiða vörur og þjónustu. Bandaríska yfirlýsingin um að seðill sé lögeyrir til greiðslu opinberra skulda og einkaskulda lýsir einum hluta þessa stofnanaramma. Traust skiptir miklu, en það er mótað af lögum, stefnu, stofnunum og efnahagslegum grundvelli.