27.4 Hvernig bankar skapa peninga
27.4 Hvernig bankar skapa peninga
Námsmarkmið
Í lok þessa hluta ættir þú að geta:
- Útskýrt hvernig bankalán mynda innstæður og hvernig greiðslur flytja bindifé milli banka
- Greint T-reikninga í einföldu fjölbankadæmi og reiknað fræðilegt efri mark peningamargfaldara
- Metið forsendur, ávinning og áhættu peningamyndunar banka
Bankar og peningar eru nátengd. Stærstur hluti peninga í nútímahagkerfi er innstæður í bönkum, og banki myndar yfirleitt nýja innstæðu þegar hann veitir lán. Sú bókhaldsfærsla er einfaldari en hin margendurtekna skýring að bankar láni fyrst út fyrirliggjandi innlán. Greiðslur, uppgjör milli banka, eiginfjárkröfur, lausafjárreglur, fjármögnun, áhætta og eftirspurn ráða síðan því hve mikið bankakerfið getur lánað. Dæmið hér að neðan sýnir bæði grunnfærsluna og eldra, mjög einfaldað peningamargfaldaralíkan.
Peningamyndun í efnahagsreikningi eins banka
Hugsum okkur ímyndaðan bandarískan banka, Singleton-bankann. Viðskiptavinir leggja 10 milljónir dala í reiðufé inn á reikninga. Mynd 27.6 sýnir upphafsstöðuna: bankinn á 10 milljónir í bindifé og skuldar innstæðueigendum sömu fjárhæð. Ef reiðuféð var áður í umferð breytir innborgunin fyrst og fremst formi peninganna úr seðlum í innstæður; hún eykur ekki sjálfkrafa M1. Bankinn fær engar vaxtatekjur af útlánum meðan allt féð er ónotað, en hann getur aflað tekna með öruggum lánum og öðrum eignum.
Gamla margfaldaralíkanið hér notar ímyndað 10% bindihlutfall. Hlutfallið er kennsluforsenda: bandarísk bindiskylda var lækkuð í 0% 26. mars 2020. Eftir greiðslu lánsins skiptast eignir Singleton-bankans milli bindifjár og útláns, á móti óbreyttum innlánsskuldum. Lán geta veitt vaxtatekjur en bera einnig kostnað og áhættu og binda eigið fé og lausafé.
Lokastaðan á mynd 27.7 tekur við eftir að 9 milljóna dala lán hefur verið greitt til aðila sem á reikning í öðrum banka. Eignir Singleton-bankans eru þá 1 milljón í bindifé og 9 milljóna útlán; innlánsskuldir eru áfram 10 milljónir. Myndin sleppir mikilvægu milliskrefi: þegar lánið var samþykkt gat bankinn fyrst skráð útlánið sem eign og jafnháa innstæðu lántakans sem skuld. Þegar innstæðunni var varið fluttist hún til móttakandans og 9 milljónir í bindifé fylgdu greiðslunni milli banka.
Singleton-bankinn veitir Hank’s Auto Supply 9 milljóna dala lán. Við samþykki skráir hann útlán sem eign og innstæðu Hank’s sem skuld; þannig myndast bankapeningar. Hank greiðir síðan 9 milljónir til aðila með reikning hjá First National. Greiðslufyrirmælið flytur innstæðuna til móttakandans og uppgjör bankanna flytur 9 milljónir í bindifé frá Singleton til First National. Staðan á mynd 27.8 sýnir því 9 milljóna aukningu bæði bindifjár og innlánsskulda hjá First National. Í hinu ímyndaða 10% líkani heldur sá banki 900.000 dölum en getur notað afganginn til nýrrar lánveitingar, ef lánshæf eftirspurn og aðrar skorður leyfa.
Lánveitingin jók M1 þegar nýja innstæðan varð til. Eftir greiðsluna nema innlán 10 milljónum dala hjá Singleton og 9 milljónum hjá First National, samtals 19 milljónum. Þegar Hank greiðir reikninga hverfur innstæðan ekki úr bankakerfinu; hún flyst að jafnaði til annarra reikningseigenda. Peningarnir eyðast hins vegar þegar höfuðstóll lánsins er endurgreiddur, því þá lækka bæði útlánseign bankans og innlánsskuld. Vextir og gjöld eru tekjufærslur og hafa aðra bókhaldsmeðferð. Banki þarf jafnframt að geta staðið skil á greiðslum og uppfyllt eiginfjár-, lausafjár- og áhættukröfur.
Samkvæmt hinni ímynduðu 10% reglu heldur First National 900.000 dölum af nýja bindifénu og veitir bílasölunni Jack’s Chevy Dealership 8,1 milljónar dala lán. Staðan á mynd 27.9 tekur við eftir að lánsfénu hefur verið greitt úr bankanum: eignir hans eru 900.000 dalir í bindifé og 8,1 milljón í útlánum, á móti 9 milljónum í innlánum. Þetta er hámarksdæmi þar sem bankinn vill og getur nýtt allan afganginn.
Þegar greiðsla Jack’s berst inn á reikning hjá Second National aukast bindifé og innlán þess banka um 8,1 milljón dala, eins og mynd 27.10 sýnir. Hver umferð verður 90% af þeirri fyrri í þessu sérstaka dæmi. Raunverulegt ferli fylgir ekki endilega þessari röð: banki getur veitt lán áður en hann aflar bindifjár og fjármögnunar, en verður að jafna greiðslustöðu sína eftir á.
Peningamyndunin verður ekki til vegna þess eins að margir bankar séu til eða að sama reiðufé sé afhent aftur og aftur. Hver ný lánveiting myndar innstæðu og samsvarandi skuld lántakans; greiðslur færa innstæður og bindifé milli banka. Í gamla margfaldaralíkaninu setur fast bindihlutfall fræðilegt efri mark á endurteknar lánveitingar. Í nútímakerfi eru bindihlutföll oft ekki bindandi skorðan. Eigin fé, lausafé, trygg fjármögnun, áhættumat, vextir, reglur og eftirspurn hafa meiri áhrif á umfang útlána.
Peningamargfaldarinn sem fjölbankalíkan
Peningamargfaldarinn er gagnlegt kennslulíkan ef gert er ráð fyrir föstu bindihlutfalli, engum reiðufjárleka, óbreyttum bönkum og að hvert lán sé að fullu greitt inn í annan banka. Þá minnkar hver ný útlánalota í föstu hlutfalli og summa hennar myndar rúmfræðilega röð. Líkanið lýsir fræðilegu hámarki innlána frá tiltekinni aukningu bindifjár; það er ekki nákvæm lýsing á orsakaröð eða spá um nútímabankakerfi.
Jafna peningamargfaldarans dregur saman þessa rúmfræðilegu röð. Sé bindihlutfallið r, er fræðilegur margfaldari 1/r. Gildið segir aðeins hvað gæti gerst undir ströngum forsendum líkansins. Það segir ekki að seðlabanki geti valið peningamagn með því einu að bæta bindifé við kerfið.
Í dæminu er margfaldarinn margfaldaður með 9 milljóna dala umframbindifé til að reikna fræðilega heildaraukningu M1. Reiknum dæmið sýnir talnareikninginn. Gæta þarf að því að 90 milljónir eru nýju innstæðurnar sem geta bæst við upphaflegu 10 milljónirnar; lokafjárhæð innlána verður þá 100 milljónir, ef allar forsendur halda.
Takmarkanir peningamargfaldarans
Einfaldi margfaldarinn er ekki fastur eiginleiki hagkerfis. Í dæminu ræðst hann stærðfræðilega af hinu ímyndaða bindihlutfalli, en bandarísk bindiskylda á viðkomandi innlán hefur verið 0% frá mars 2020. Seðlabanki Bandaríkjanna stýrir nú skammtímavöxtum í kerfi ríflegs bindifjár meðal annars með vöxtum á bindifé, fremur en með 10% margfaldara. Bankar velja samt lausafjárforða og þurfa að standast aðrar kröfur. Í samdrætti geta lakari greiðslugeta, meiri óvissa og minni eftirspurn dregið úr lánveitingum, en bankar halda ekki endilega hærra bindihlutfall í öllum samdráttum. Nánar er fjallað um stjórntækin í Peningastefnu og bankaeftirliti.
Tengsl lánsfjár og peningamagns eru tvíhliða. Bankalán mynda innstæður, en höfuðstólsendurgreiðsla eyðir þeim. Nýtt lán eykur jafnframt skuldir einkageirans; meira peningamagn jafngildir því ekki sjálfkrafa meiri hreinni auðlegð. Innstæður geta einnig myndast þegar banki kaupir eign af aðila utan bankakerfisins, og þær geta breyst vegna ríkisfjármála, seðlabankaviðskipta og viðskipta við útlönd. Fullyrðingin að allir peningar nema upphaflegt bindifé komi úr endurteknum útlánum er því of þröng.
Reiðufjárnotkun og traust á bankakerfinu hafa áhrif á samsetningu og miðlun peninga. Ef fólk skiptir innstæðum í seðla þurfa bankar meira reiðufé og bindifé til uppgjörs, en það merkir ekki að þeir láni bókstaflega sama fé aftur. Veikt traust, ótrygg innlán, takmarkað aðgengi, há gjöld eða óstöðugleiki geta ýtt undir sparnað utan formlegs fjármálakerfis, sérstaklega þar sem stofnanir eru veikar. Slíkt getur minnkað greiðsluhagkvæmni og lánamiðlun. Innstæðutryggingar, traust eftirlit, greiðslukerfi og skilameðferð geta aukið traust, en tryggingar þurfa jafnframt verðlagningu og eftirlit svo þær hvetji ekki til óhóflegrar áhættu.
Peningar og bankar — ávinningur og áhætta
Peningar og bankar eru stofnanir sem lækka viðskiptakostnað og gera sérhæfingu, greiðslur, sparnað og fjármögnun auðveldari. Peningar koma þó ekki einfaldlega í stað vöruskipta í öllum samfélögum; lán, gjafir og gagnkvæmar skuldbindingar hafa einnig miðlað verðmætum. Sérstaða banka er að greiðsluhæfar innstæður þeirra eru jafnframt skuldir sem myndast við lánveitingu og eignakaup. Þannig tengjast greiðslukerfi og lánamarkaður beint.
Sömu tengsl skapa áhættu. Eignatap getur rýrt eigið fé og skyndilegt brotthvarf fjármögnunar valdið lausafjárþurrð. Minna lánsfjárframboð getur síðan magnað efnahagsáfall. Fjármálakreppan 2007–2009 sýndi samspil húsnæðistaps, verðbréfunar, skuldsetningar og viðkvæmrar fjármögnunar. Eiginfjár- og lausafjárkröfur, innstæðutryggingar, seðlabankafyrirgreiðsla, eftirlit og skilameðferð draga úr hættu. Þessar varnir eyða henni þó ekki og geta skapað kostnað eða freistnivanda.